องค์กร Doublethink Lab ได้เผยแพร่รายงานฉบับหนึ่งเกี่ยวกับปฏิบัติการข้อมูลข่าวสารเท็จซึ่งพุ่งเป้าไปยังผู้ใช้งานอินเทอร์เน็ตชาวไต้หวันและญี่ปุ่น หลังจากที่ได้สืบสาวย้อนรอยเครือข่ายคอนเทนต์ขนาดใหญ่ที่จัดทำขึ้นโดยทีมปั่นคอนเทนต์ในจีน ทางทีมวิจัยก็ได้ข้อสรุปว่าผู้อยู่เบื้องหลังเครือข่ายนั้นก็คือรัฐบาลจีนเอง

ในช่วงการเลือกตั้งปี 2567 ของไต้หวัน ทีมวิจัยนี้ยังพบว่า แอคเคาท์ไต้หวันปลอมจำนวนหนึ่งซึ่งดำเนินการจากในกัมพูชาพยายามโน้มน้าวผู้ลงคะแนนเสียงเลือกตั้งผ่านการใช้ผู้ประกาศข่าวเอไอ และการโจมตีในโลกออนไลน์ที่ทำงานสอดคล้องกัน

อีกหนึ่งคำใบ้ที่พอจะช่วยให้ระบุตัวตนของแอดมินเพจเหล่านี้ได้ก็คือตำแหน่งที่ตั้งของเพจ ซึ่งก็คือกัมพูชา เนื่องจากในประเทศแห่งนี้มีปฏิบัติการสแกมเมอร์แพร่หลายทั่วประเทศจนเรียกได้ว่าอยู่ในระดับอุตสาหกรรมแล้ว ก็คงไม่แปลกเกินไปนักหากจะคาดเดาว่าปฏิบัติการข้อมูลข่าวสารเท็จก็เป็นส่วนหนึ่งในระบบนิเวศนี้ด้วย

“เคสส่วนใหญ่ที่เราเก็บบันทึกมาได้จนถึงตอนนี้ดูจะเผยให้เห็นเส้นบางๆ ที่คั่นอยู่ระหว่างสแกมเมอร์กับข้อมูลข่าวสารเท็จ” เบเนดิกต์ ฮอฟ์แมน รองผู้แทนระดับภูมิภาคประจำสำนักงานว่าด้วยยาเสพติดและอาชญากรรมแห่งสหประชาชาติ (UN Office on Drugs and Crime: UNODC) กล่าว “เทคโนโลยีเดียวกันที่เราเห็นได้ทั่วไปในกลุ่มสแกมเมอร์นั้น ก็นำมาใช้ในปฏิบัติการข้อมูลข่าวสารเท็จเพื่อเป็นอีกแหล่งรายได้หนึ่งสำหรับอาชญากรผู้อยู่เบื้องหลังศูนย์สแกมเมอร์พวกนี้เช่นกัน”

รายงานภัยคุกคามเมื่อปี 2568 ของทางเมตา บ่งชี้ถึงโพสต์บนแพลตฟอร์มซึ่งเกี่ยวโยงกับปฏิบัติการสแกมเมอร์ สแกมเมอร์จะโพสต์คอนเทนต์โดยแสร้งว่าตนเป็นเพจทางการของรัฐบาล รวมถึงของรัฐบาลไทยด้วย ตามข้อมูลในรายงานดังกล่าว จนถึงตอนนี้ เมตาได้กำจัดแอคเคาท์กว่า 6,400 แอคเคาท์บนเฟซบุ๊กที่เกี่ยวข้องกับเครือข่ายสแกมเมอร์

แพลตฟอร์มกำลังรับมืออย่างไรบ้าง

เพจห้าสิบเพจที่ทีมงาน HaRDstories เข้าไปสืบค้นนั้น เป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายเดียวกันอย่างชัดเจน ซึ่งในบางครั้งก็จะมีการโพสต์คอนเทนต์ที่มีเนื้อหาเหมือนกันทุกประการบนหลายเพจ นี่นับว่าละเมิดแนวทางมาตรฐานชุมชนของเมตา ว่าด้วย พฤติกรรมร่วม​กันในการสร้างความเข้าใจผิดเกี่ยวกับตัวตน (coordinated inauthentic behaviour) หรือก็คือการที่แอคเคาท์หลายแอคเคาท์ ซึ่งดำเนินการโดยบุคคลเดี่ยวๆ หรือกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง หลอกลวงและเผยแพร่คอนเทนต์ข่าวสารที่เป็นเท็จให้กับผู้ใช้งานบนแพลตฟอร์ม

ทีมงาน HaRDstories ได้พูดคุยกับตัวแทนจากเมตา เกี่ยวกับความพยายามของบริษัทในการรับมือกับปัญหานี้ รายงานภัยคุมคามเมื่อไม่นานมานี้ ของเมตา ยอมรับว่าเครือข่ายเหล่านี้ทำงานอยู่จริงในช่วงความขัดแย้งไทย-กัมพูชา แต่ทางบริษัทไม่ยินยอมที่จะเปิดเผยว่าใครอยู่เบื้องหลังเครือข่ายนั้น หรือเปิดเผยว่าทางบริษัทยังคงเฝ้าจับตาดูเพจที่ทาง HaRDstories ถามถึงอยู่หรือเปล่า

หลังจากที่ทางเราได้ส่งคำเตือนไปยังเมตา เพจบางส่วนที่เราสืบค้นอยู่ก็ถูกลบออกไปจากแพลตฟอร์ม

รายงานพิเศษเมื่อปีที่แล้วของสำนักข่าวรอยเตอร์สเปิดเผยว่า บริษัทเมตา คาดคะเนไว้ว่ากว่า 10% ของรายได้ทั้งหมดในปี 2567 ของบริษัท หรือก็คือราว 5.33 แสนล้านบาท มาจากค่าโฆษณาของสแกมเมอร์และสินค้าต้องห้ามต่างๆ

เหตุใดแค่การจับผิดข่าวปลอมถึงยังไม่พอ

กลยุทธ์ที่เห็นได้ซ้ำๆ ในเว็บข่าวปลอมก็คือการใช้คอนเทนต์ที่สร้างขึ้นโดยเอไอ ภาษาที่ผิดธรรมชาติและภาพที่ดูสมจริงจนเกินไปคือเบาะแสที่ชัดเจนที่สุด และโปรแกรมตรวจจับเอไอ ก็สามารถช่วยระบุคอนเทนต์เอไอที่แสร้งว่าเป็นภาพถ่ายของจริงได้ด้วย

ผู้ใช้งานสามารถเข้าไปเช็ค “ความโปร่งใสของเพจ” (Page Transparency) และข้อมูลโฆษณาของเพจแต่ละเพจเพื่อดูว่าใครคือผู้ดำเนินการเพจและเพจนั้นมาจากประเทศใดได้ เช่นเดียวกัน ส่วนของข้อมูลโฆษณาก็เผยให้เห็นได้ด้วยว่าแท้จริงแล้วเพจดังกล่าวกำลังผลักดันอะไรอยู่

ทว่าการจับผิดข่าวปลอมไม่ได้แปลว่าคุณจะมีภูมิคุ้มกันต่อมัน กุลธิดา สามะพุทธิ กองบรรณาธิการของโคแฟค ให้สัมภาษณ์กับ 101.World ว่า อย่าสรุปข่าวปลอมที่เห็นเป็นสิ่งที่ไม่พิษมีภัย

เธอกล่าวกับ 101.World ว่า เนื้อหาที่คนหนึ่งมองข้ามเพราะคิดว่าเป็นเอไอ อาจจะยังสามารถโน้มน้าวคนอื่นได้ ทั้งนี้เพราะกลุ่มผู้ชมแต่ละคนมีความเข้าใจไม่เหมือนกัน ยิ่งชมซ้ำก็ยิ่งเพิ่มความอันตราย

“การทำงานของข้อมูลบิดเบือนคือมันพยายามทำให้เราเห็นผ่านตาซ้ำๆ จากหลายที่” กุลธิดากล่าว “แม้ตอนแรกเราจะรู้ว่าเป็นเอไอ แต่เมื่อเวลาผ่านไปหรือบริบทเปลี่ยน ความทรงจำอาจทำให้เราสับสนจนคิดว่าเป็นความจริงได้”

ณัฐกร ปลอดดี ผู้ดำรงตำแหน่งบรรณาธิการพิสูจน์ข้อมูลดิจิทัลประจำสำนักข่าว AFP มาเป็นเวลาหกปี มองว่าข่าวปลอมเป็นเหมือน ‘ข่าวแพร่ระบาด’ (infodemic) เมื่อข้อมูลข่าวสารเท็จแพร่กระจายออกไปอย่างรวดเร็วในช่วงวิกฤต

“ถ้าหากเราไม่สามารถจัดการกับเรื่องเท็จในวันนี้ได้ อีกสิบปีให้หลังผู้คนก็จะหันกลับมามองเหตุการณ์เดียวกันนี้ผ่านเลนส์อีกเลนส์หนึ่งโดยสิ้นเชิง” เขากล่าว “หากเป็นเช่นนั้นแล้ว จะเกิดอะไรขึ้นกับสังคมของเราล่ะ”