โต้กลับด้วยเอกสาร

ชุมชนเริ่มลงลึกไปในเอกสารต่างๆ ชาวบ้านและพันธมิตรจากองค์กรพัฒนาเอกชน (NGO) ร่วมกันตรวจสอบรายงาน EIA อย่างละเอียด และพบสิ่งที่พวกเขาเห็นว่าเป็นข้อบกพร่องร้ายแรง นั่นคือหลายคนในชุมชนที่มีชื่อปรากฏอยู่ในรายชื่อผู้เข้าร่วมรับฟังความคิดเห็น ยืนยันว่าพวกเขาไม่เคยเข้าร่วมเลยแม้แต่น้อย

ชาวบ้านยื่นเรื่องต่อคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ซึ่งเปิดการสอบสวน และพบว่ามีการละเมิดขั้นตอนในกระบวนการรับฟังความคิดเห็นสาธารณะของ EIA พร้อมแนะนำให้มีการปรับปรุงรายงานดังกล่าว

ต่อมาในเดือนเมษายน 2565 ตัวแทนชาวบ้าน 50 คน เดินทางไปยังศาลปกครองเชียงใหม่ เพื่อยื่นฟ้องสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.) และคณะผู้เชี่ยวชาญด้าน EIA โดยเรียกร้องให้เพิกถอนรายงานฉบับนี้ทั้งหมด ห้าเดือนต่อมา ศาลจึงมีคำสั่งคุ้มครองชั่วคราว ให้ระงับโครงการไว้ก่อน

หัวใจสำคัญของคดีคือเอกสารที่ชุมชนจัดทำขึ้นเอง อย่างรายงานการประเมินผลกระทบด้านสุขภาพโดยชุมชน (Community Health Impact Assessment) ที่อาศัยองค์ความรู้ของชาวบ้านเกี่ยวกับพื้นที่ของตนเอง เพื่อโต้แย้งข้อสรุปในรายงาน EIA

“เราเอาข้อมูลจาก EIA มาดูว่ามีอะไรที่ไม่ตรงกับความจริง” พรชิตากล่าว “แล้วก็ชวนผู้เฒ่าผู้แก่ในหมู่บ้านมาช่วยกันตรวจสอบและเติมข้อมูลให้สมบูรณ์”

รายงานของชุมชนระบุว่า เหมืองจะทำให้พื้นที่เกษตรมากกว่า 40 แปลงหายไป เปลี่ยนเส้นทางลำห้วยชลประทาน 2 สาย และใช้น้ำมากถึงวันละ 3.8 แสนลิตร

ขณะที่รายงาน EIA นำเสนอภาพอีกแบบหนึ่ง “ประเด็นสำคัญคือ รายงาน EIA ระบุว่าพื้นที่อมก๋อยเป็นพื้นที่รกร้าง” มนูญ วงษ์มะเซาะ นักรณรงค์ด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและการเปลี่ยนผ่านพลังงานที่เป็นธรรม จากกรีนพีช ประเทศไทยกล่าว “แต่ในความเป็นจริง ที่นี่คือป่าต้นน้ำที่มีความสำคัญต่อระบบนิเวศอย่างยิ่ง”

วัชราวลี คำบุญเรือง ทนายความจากมูลนิธินิติธรรมสิ่งแวดล้อม (EnLAW) ซึ่งเป็นตัวแทนชาวบ้านกล่าวว่า คดีนี้จำเป็นต้องถ่ายทอดโลกในชุมชนออกมาเป็นลายลักษณ์อักษร “คดีปกครองต้องสู้กันด้วยเอกสาร” เธอกล่าว “เราจึงต้องทำให้ศาลเห็นภาพชีวิตของชุมชนให้ชัดที่สุด”

จะเกิดอะไรขึ้นต่อไป

คำสั่งคุ้มครองชั่วคราวไม่ใช่คำตัดสินสุดท้าย คดีหลักยังอยู่ระหว่างการพิจารณาของศาลปกครองเชียงใหม่ และยังไม่มีการกำหนดวันตัดสิน หากท้ายที่สุด ศาลมีคำวินิจฉัยให้เป็นคุณกับบริษัท โครงการก็มีแนวโน้มจะเดินหน้าต่อได้ภายใต้การอนุมัติที่มีอยู่

ศ.ดร.ธนพล เพ็ญรัตน์ ภาควิศวกรรมโยธา สาขาวิชาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อม คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร ผู้เชี่ยวชาญด้านเหมืองถ่านหิน มองว่า ความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมจากการทำเหมืองถ่านหินในพื้นที่ต้นน้ำ อย่างน้ำกรดจากเหมือง และการปนเปื้อนของสารพิษมักสะสมเพิ่มขึ้นตามกาลเวลา และอาจส่งผลกระทบต่อคุณภาพน้ำในระยะยาว หากไม่มีการควบคุมอย่างเหมาะสม