แม่สอด – ทุกวันเวลาเจ็ดโมงเช้า ดอ ตีซา จะทำข้าวกล่องสองกล่อง อุ้มลูกสาวทั้งสองคนขึ้นไปนั่งซ้อนท้ายจักรยานไฟฟ้า จากนั้นก็ขี่จักรยานไปยังป้ายจอดรถบัสของโรงเรียน ลูกสาวของเธออายุ 11 ขวบกับ 13 ขวบ เส้นทางรถดังกล่าวขับผ่านโรงเรียนชุมชนบ้านแม่กุน้อย สถานศึกษาของทางรัฐบาลไทยซึ่งอยู่ห่างจากบ้านของพวกเธอไม่กี่นาที

ในรั้วโรงเรียนแห่งนั้น เด็กๆ ชาวไทยในเสื้อสีขาวกับกระโปรงสีน้ำเงินกำลังจะเริ่มต้นอีกวันหนึ่งในชั้นเรียน แต่ลูกสาวของ ดอ ตีซา ก็ได้แต่นั่งรถผ่านไป โรงเรียนของพวกเธออยู่ห่างออกไปอีกสามสิบนาทีทางรถประจำทาง “ฉันพยายามให้ลูกๆ ได้เข้าเรียนในโรงเรียนของเด็กไทยแล้วนะ” เธอกล่าวด้วยน้ำเสียงต่ำ

ไกลออกไปอีกฝั่งหนึ่งในเมียนมา สามีของเธอต้องโทษจำคุกจากการต่อต้านรัฐประหารโดยกองทัพ หลังจากเขาถูกจับกุม ดอ ตีซา พาลูกๆ ของเธอหนีข้ามชายแดนมาหาที่พักพิงอยู่ในแม่สอด แต่ชีวิตในประเทศไทยก็นำมาสู่กำแพงอุปสรรคใหม่ในทันที ลูกสาวของเธอพูดไทยไม่ได้

“เราติดต่อทางมูลนิธิสุวรรณนิมิตแล้ว แต่ก็ช่วยอะไรไม่ได้เลย พวกเขาบอกว่าลูกๆ ฉันคงต้องเริ่มเรียนใหม่ตั้งแต่อนุบาล หรือไม่ก็ต้องพูดภาษาไทยให้คล่องก่อน เพราะงั้นฉันก็เลยส่งลูกไปเรียนที่โรงเรียนสำหรับเด็กลี้ภัยชาวเมียนมา” เธอกล่าว

มูลนิธิสุวรรณนิมิตคือองค์กรไม่แสวงผลกำไรของทางการไทย ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี 2553 เพื่อให้การช่วยเหลือกลุ่มคนเปราะบางตามแนวชายแดนไทย-เมียนมา สำหรับหลายครอบครัวที่เพิ่งอพยพมาถึงที่นี่ พวกเขาคือองค์กรแรกที่เข้าถึงได้ แต่สำหรับ ดอ ตีซา แม้แต่ประตูบานนี้ก็ไม่อาจช่วยลูกๆ ของเธอ

เมื่อรถขับออกไปแล้ว เธอก็มุ่งหน้าไปยังร้านอาหารแห่งหนึ่งในตัวเมือง เธอทำงานเป็นผู้ช่วยพ่อครัวที่นี่

“ฉันมีเอกสารยืนยันตัวตน ฉันก็เลยหางานทำแบบถูกกฎหมายได้” เธอกล่าว “เหตุผลเดียวที่ลูกๆ ของฉันยังต้องเรียนที่โรงเรียนสำหรับเด็กชาวเมียนมาก็เพราะกำแพงทางภาษากับอายุของพวกเธอนั่นละ เราไม่มีทางเลือกอื่นแล้วจริงๆ”

เมื่อศูนย์การเรียนรู้ต้องเผชิญกับแรงกดดัน

ไม่ได้มีแค่ ดอ ตีซา คนเดียวที่ต้องเผชิญกับวิบากกรรมเช่นนี้ อีกหลายพันครอบครัวที่ลี้ภัยข้ามชายแดนมาก็ต้องเจออุปสรรคดังกล่าวเช่นเดียวกัน ตั้งแต่ที่กองทัพเมียนมาเข้ายึดอำนาจเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ปี 2564 แม่สอดก็ได้กลายมาเป็นหนึ่งในจุดหมายปลายทางหลักสำหรับชาวเมียนมาที่ไม่สามารถอยู่ในประเทศของตนได้อย่างปลอดภัยอีกต่อไป สำหรับครอบครัวที่มีลูกในช่วงอายุวัยรุ่นและพูดไทยไม่ได้ เมื่อพวกเขาลี้ภัยมาถึงที่นี่ ศูนย์การเรียนรู้ทั้งหลายก็มักจะเป็นทางเลือกเพียงหนึ่งเดียวที่เข้าถึงได้

ทั่วทั้งจังหวัดตากและอำเภอแม่สอด จากข้อมูลของทางสมาคมครูแรงงานเมียนมา (Burmese Migrant Teachers’ Association: BMTA) รัฐบาลไทยได้ให้การยอมรับศูนย์การเรียนรู้เหล่านี้อย่างเป็นทางการทั้งหมด 62 แห่งด้วยกัน ศูนย์การเรียนรู้ส่วนใหญ่จะจัดการเรียนการสอนตามหลักสูตรของเมียนมา พร้อมกับสอนภาษาไทยเป็นวิชาเสริม นอกจากนี้ ศูนย์การเรียนรู้บางแห่งยังสอนภาษาของกลุ่มชาติพันธุ์ชนกลุ่มน้อยด้วย

“โรงเรียนสำหรับเด็กพลัดถิ่นกำลังถูกกดดันจากทุกทิศทางเลยละ” ดอ ทิน เอ (นามแฝง) ครูใหญ่ประจำโรงเรียน ซา มู ทอ กล่าว “พวกเขาออกคำสั่งกับเราว่า ทุกวิชานอกเหนือจากภาษาเมียนมาและภาษาอังกฤษจะต้องดำเนินการสอนในภาษาไทยเท่านั้น”

ทางการไทยเริ่มยกเงื่อนไขนี้ขึ้นมาในการประชุมร่วมระหว่างโรงเรียนเมื่อปี 2567 แม้ว่าในปัจจุบันเงื่อนไขนั้นจะยังไม่ได้รับการบรรจุเป็นนโยบายภาคบังคับอย่างเป็นทางการก็ตาม ในตอนนี้ เงื่อนไขดังกล่าวยังเป็นแค่คำสั่งที่บรรดาครูผู้สอนยืนยันว่าไม่สามารถนำไปปฏิบัติได้จริงและไม่สามารถมองข้ามได้

“หากพวกเขาบังคับให้โรงเรียนสอนทุกวิชาด้วยภาษาไทย ลูกๆ ของเราจะได้รับผลกระทบแน่นอน” ดอ ตีซา กล่าว “พวกเธอเพิ่งจะเริ่มท่องพยัญชนะไทยเองนะ”

“ลึกๆ แล้ว หนูแค่อยากกลับไปเรียนที่โรงเรียนเดิมเท่านั้นเอง”

ลูกสาววัย 13 ปีของ ดอ ตีซา คือหนึ่งในนักเรียนชั้นป.5 ทั้งหมด 27 คนที่โรงเรียนเด็กพลัดถิ่นแห่งนี้ “โรงเรียนเล็กมาก ในห้องเรียนมีพัดลมนะ แต่พอเรามีนักเรียนอัดกันเยอะมากๆ เราก็รู้สึกร้อนอยู่ดี” เธอกล่าว “ครูแต่ละวิชาสอนด้วยภาษาเมียนมา หนูก็เลยพอจะเรียนรู้เรื่องและตามทัน”

ภาษาไทยคือสิ่งแปลกใหม่สำหรับเธอ และเธอเองก็ยืนยันในความยากของการเรียนภาษานี้ “ตอนนี้เขียนยังไม่ยากเท่าไร เรายังเรียนแค่ตัวอักษรง่ายๆ อยู่ แต่หนูไม่แน่ใจว่าหลังจากนี้จะเป็นยังไง การออกเสียงน่ะยาก ครูบอกว่าพอเรายิ่งเรียนลึกขึ้นจะยิ่งยากกว่านี้อีก เราคุยและเรียนหนังสือกันด้วยภาษาพม่า เราก็เลยแทบไม่ได้ใช้ภาษาไทยเลย หนูรู้แค่คำไม่กี่คำเท่านั้นเอง คำหยาบนิดๆ หน่อยๆ แล้วก็วิธีถามราคาข้าวของ”

เธอหวนนึกถึงโรงเรียนเดิมในเมียนมาด้วยความรู้สึกใกล้เคียงกับความโหยหา “ที่นั่นเลิกเรียนแล้ว หนูก็มีเพื่อนอยู่ใกล้ๆ เพราะโรงเรียนเองก็ตั้งอยู่ในละแวกบ้านหนู โรงเรียนที่ไทยก็ดีนะ โรงเรียนทั้งใหญ่แล้วก็มีพื้นที่ให้เด็กเล่นเยอะ แต่หนูคงเรียนไม่รู้เรื่องหรอก ถ้าทุกวิชาต้องสอนด้วยภาษาไทย แม่เคยถามหนูว่า หนูจะยังอยากเรียนหรือเปล่าถ้าต้องเริ่มใหม่ตั้งแต่ชั้นอนุบาล หนูไม่อยากไปนั่งเรียนกับเด็กตัวเล็กๆ หรอก”

เธอหยุดไปชั่วครู่ ก่อนจะเสริมว่า “ลึกๆ แล้ว หนูก็แค่อยากกลับไปเรียนที่โรงเรียนเดิมในเมียนมาเท่านั้นเอง”

เมื่อโรงเรียนต้องซึมซับวิกฤต

ประเทศไทยมีโรงเรียนสำหรับเด็กพลัดถิ่นชาวเมียนมามาตั้งแต่เหตุการลุกฮือ 8888 ของขบวนการเรียกร้องประชาธิปไตยในพม่า (พ.ศ. 2531) ศูนย์การเรียนรู้เหล่านี้ก็ได้กลายมาเป็นส่วนหนึ่งของภูมิทัศน์บริเวณชายแดนแล้ว

สถานการณ์ทั้งหมดดูจะดีขึ้นชั่วคราวหลังจากที่รัฐบาลทหารเริ่มผ่อนแรงกดดันทางการเมืองตั้งแต่ปี 2553 เป็นต้นมา การเลือกตั้งเมื่อปี 2555 ดันให้ ออง ซาน ซูจี และพรรคสันนิบาตแห่งชาติเพื่อประชาธิปไตย (National League for Democracy: NLD) กลับเข้ามามีบทบาทต่อสาธารณชนอีกครั้งหนึ่ง ชัยชนะถล่มทลายเมื่อปี 2558 ของพรรค NLD กระตุ้นให้ผู้อพยพชาวเมียนมาจำนวนมากเดินทางกลับบ้าน และจำนวนนักเรียนในศูนย์การเรียนรู้ตามแนวชายแดนก็ลดลงอย่างเห็นได้ชัด

ทว่า การรัฐประหารเมื่อปี 2564 กลับล้มกระดานทั้งหมดนั้นทิ้ง เมื่อกองทัพเริ่มจับกุมตัวนักเคลื่อนไหวกิจกรรมและทิ้งระเบิดใส่บริเวณที่พักอาศัยของพลเมือง ชาวเมียนมาหลายแสนคนก็ต้องลี้ภัยข้ามชายแดนหนีออกมาอีกครั้งหนึ่ง ศูนย์การเรียนรู้เหล่านี้ ซึ่งในเวลานั้นก็แทบจะรับนักเรียนเพิ่มไม่ไหวแล้ว จึงไม่อาจรับมือได้

ท่ามกลางกระแสผู้อพยพที่ถาโถมขึ้นมานี้ เจ้าหน้าที่ของทางการไทยบุกเข้าตรวจค้นศูนย์การเรียนรู้หลายแห่งในปี 2567 และ 2568 โดยที่ครูผู้สอนจำนวนหนึ่งต้องรับโทษทางกฎหมาย

“เราสะเทือนกันไปเลยละ” ดอ ทิน เอ กล่าว “กฎเหล่านี้ดูจะเป็นแผ่นยางที่พวกเขาสามารถยืดและดึงออกเมื่อไหร่ก็ได้ พวกเราต้องดื้นรนกันมากเพื่อที่จะแค่ให้โรงเรียนทำการสอนต่อไปได้”