แม่สอด – ข้อความนั้นสั้นกระชับ เพียงแค่ประโยคเดียวในกลุ่มเมสเซนเจอร์ รายงานว่าคนงานข้ามชาติคนหนึ่งในละแวกนั้นชีวิตแล้ว ภายในเวลาไม่กี่นาที อาสาสมัครเจ็ดคนก็มอบหมายหน้าที่กันเองเรียบร้อยแล้ว

คนหนึ่งรับหน้าที่ล้างและจัดเตรียมศพที่บ้านตามธรรมเนียมชาวพม่า อีกคนหนึ่งจะติดต่อกับทางวัดเพื่อจัดหาโลงศพ คนที่สามจะขอความช่วยเหลือจากบรรดาองค์กรชุมชนชาวไทยที่ทางสมาคมฌาปนกิจสงเคราะห์บ้านแม่กุน้อยผูกมิตรด้วยมาหลายปีแล้ว ส่วนคนอื่นๆ จะจัดการเรื่องเอกสารและช่วยดูให้แน่ใจว่าทางครอบครัวผู้เสียชีวิตมีทุกอย่างที่จำเป็นแล้ว

แม่สอดเป็นหนึ่งในศูนย์รวมทางการค้าและทางผ่านที่สำคัญบนแนวชายแดนไทย-เมียนมามานาน ผู้อพยพชาวพม่าหลายแสนคนอาศัยและทำงานอยู่ที่นี่ โดยมีแรงจูงใจคืออัตราค่าแรงที่หาไม่ได้ในประเทศของพวกเขาเอง

การใช้ชีวิตห่างไกลจากบ้านเกิด โดยที่ส่วนมากก็ปราศจากเงินเก็บและเอกสารยืนยันตัวตนเช่นนี้ สิ่งที่พวกเขาต้องหาทางจัดการ ไม่ใช่แค่เรื่องของความเศร้าโศกเท่านั้น

เป็นเวลาหลายต่อหลายปีแล้วที่คนงานข้ามชาติในแม่สอดมีรายได้น้อยเกินกว่าที่จะจ่ายเงินค่างานศพ อีกทั้งขั้นตอนทางราชการที่เกี่ยวข้องกับการเสียชีวิตในต่างแดนก็ซับซ้อนเกินกว่าที่พวกเขาจะเข้าใจได้ เช่นนี้เอง เจ้าหน้าที่ของทางฝั่งไทยจึงเข้ามาแทรกแซง ยึดศพเหล่านี้และทำการเผาอย่างรวดเร็วและมีประสิทธิภาพ โดยส่วนมากมักจะปราศจากพิธีการใดๆ และไม่ได้มีครอบครัวผู้เสียชีวิตอยู่ด้วยเลย

“บางครั้งคนในครอบครัวก็ไม่มีโอกาสได้บอกลาคนที่ตายเป็นครั้งสุดท้ายเลยด้วยซ้ำ” อู โญ กล่าว โญทำหน้าที่เป็นผู้ประสานงานโครงการประจำกองสวัสดิการสังคมแม่สอด องค์กรหลักของบรรดาสมาคมฌาปนกิจสงเคราะห์สำหรับผู้อพยพทั่วแม่สอด

ยี่สิบบาทต่อเดือน

กองสวัสดิการสังคมแม่สอด (Mae Sot Welfare Group: MSWG) ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี 2555 ภายใต้การกำกับดูแลของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) เพื่อให้การรับรองว่าสถานการณ์เช่นนี้จะไม่เกิดขึ้นอีก

ก่อนหน้าที่จะมีกองสวัสดิการสังคมแม่สอด ในพื้นที่นี้เคยมีกลุ่มระดมทุนเพื่อสวัสดิการผู้อพยพกลุ่มอื่นๆ มาก่อนแล้ว แต่ก็อย่างที่ โก วิน ซอว อู ผู้ก่อตั้งและประธานกองสวัสดิการสังคมแม่สอดอธิบายไว้ กลุ่มเหล่านี้ปฏิบัติหน้าที่ได้แค่ภายในตัวหมู่บ้านเท่านั้น พวกเขาไม่สามารถเข้าถึงเหล่าคนงานในไร่ที่พักอาศัยอยู่นอกตัวเมือง ซึ่งมักจะเป็นกลุ่มที่เปราะบางที่สุด อยู่ห่างจากชุมชนที่สุด และมักจะมีเงินเก็บน้อยที่สุดด้วย

โมเดลการทำงานของกองสวัสดิการสังคมแม่สอดนั้นเรียบง่ายและมีประสิทธิภาพ พวกเขาจัดระเบียบสมาชิกตามครัวเรือนแทนที่จะนับตามปัจเจกบุคคล ด้วยเหตุนี้ครอบครัวที่มีสมาชิกสองคนจึงจ่ายเงินระดมทุนเท่ากับครอบครัวที่มีสมาชิกเจ็ดคน นั่นก็คือยี่สิบบาทต่อเดือน เมื่อใดก็ตามที่มีคนเสียชีวิต สมาชิกแต่ละครัวเรือนก็จะสมทบทุนเพิ่มอีกครัวเรือนละสิบบาท

ทุกครอบครัวที่หัวหน้าครอบครัวเสียชีวิตจะได้เงิน 10,000 บาทจากเงินระดมทุนกองนั้น ส่วนครอบครัวที่สมาชิกคนอื่นๆ เสียชีวิตจะได้เงิน 5,000 บาท ในปัจจุบัน กองสวัสดิการสังคมแม่สอดมีครัวเรือนเป็นสมาชิกกว่า 800 ครัวเรือน นับเป็นราวๆ เกือบ 5,000 คนทั่วทั้งตัวเมืองแม่สอดและหมู่บ้านในบริเวณรอบๆ

แต่เงินดังกล่าวก็เป็นแค่ส่วนหนึ่งของสิ่งที่พวกเขาทำเท่านั้น ตลอดหลายปีที่ผ่านมานี้ กองสวัสดิการสังคมแม่สอดได้เจรจาสร้างความร่วมมือกับบรรดาวัด องค์กรในชุมชน และเจ้าหน้าที่ท้องถิ่นของทางฝั่งไทย ในปัจจุบันที่การจัดงานศพแบบเรียบง่ายก็อาจมีค่าใช้จ่ายสูงได้ถึง 8,000-9,000 บาท เทียบเท่ากับค่าจ้างของคนงานในไร่หลายเดือนเต็มๆ กองสวัสดิการสังคมแม่สอดช่วยลดค่าใช้จ่ายทั้งหมดลงมาได้เหลือราวๆ 2,500 บาท ทางสมาคมมียานพาหนะสำหรับการเดินทางแทบทุกรูปแบบ ส่วนโลงศพนั้นได้มาผ่านการร่วมมือกับองค์กรของทางฝั่งไทย

ในส่วนของเอกสารราชการ ซึ่งก่อนหน้านี้ผู้อพยพที่ไร้เอกสารยืนยันตัวตนหรือทักษะภาษาไทยไม่สามารถเข้าถึงได้นั้น ในตอนนี้ก็มีคนที่รู้ช่องทางเข้ามาเดินเอกสารให้แล้ว

“นี่หมายความว่าเราจะไม่ต้องเห็นใครสักคนจัดงานศพไม่ได้เพราะเขาไม่มีเงินอีกแล้ว” อู โญ กล่าว