ตั้งแต่ปี 2562 เป็นต้นมา ชุมชนชาวกูยจากทั้ง 4 ประเทศ อันได้แก่ ไทย ลาว กัมพูชา และเวียดนาม จะมารวมตัวกันทุกวันขึ้น 3 ค่ำ เดือน 3 ตามปฏิทินจันทรคติ เพื่อเฉลิมฉลอง “วันกูยโลก” โดยในปีนี้มีผู้เข้าร่วมงานมากกว่า 1,000 คน แต่งานในปีนี้ที่จัดขึ้นช่วงกลางเดือนมกราคม ณ แขวงสะหวันนะเขต ประเทศลาว กลับกลายเป็นครั้งแรกที่ไม่มีชาวกูยจากกัมพูชามาร่วมงาน

การหายไปในครั้งนี้ไม่ใช่ปัญหาด้านการเดินทางหรือเงินทุน หากแต่มีสาเหตุมาจากสถานการณ์ความขัดแย้งบริเวณชายแดนไทย-กัมพูชา ที่เกิดขึ้นนับตั้งแต่กลางปี 2568 ที่ผ่านมา แม้ทั้งสองฝ่ายจะลงนามหยุดยิงตั้งแต่วันที่ 27 ธันวาคม ปี 2568 แล้วก็ตาม แต่ผลกระทบต่อความสัมพันธ์ทางชาติพันธุ์ และความพยายามฟื้นฟูวัฒนธรรมของชุมชนชาวกูยทั้งสองฝั่งชายแดนตลอดกว่าทศวรรษที่ผ่านมา กำลังเริ่มปรากฏให้เห็น

“งานกูยโลกปีนี้ไม่มีชาวกูยจากกัมพูชามาเข้าร่วม” ดร.ศุรวิษฐ์ ศิริพาณิชย์ศกุนต์ อุปนายกสมาคมชาติพันธุ์กูย หนึ่งในแม่งานจากฝั่งไทยที่ร่วมจัดงานวันกูยโลก แสดงความกังวลต่อบาดแผลจากความขัดแย้งครั้งนี้ ที่อาจกระทบความสัมพันธ์ต่อชาวกูยด้วยกันเองในระยะยาว

ดร.ศุรวิษฐ์ระบุว่า ตั้งแต่เกิดความขัดแย้งชาวกูยในไทยและกัมพูชาพูดคุยกันน้อยลง การสื่อสารเต็มไปด้วยความหวาดระแวง ผู้คนทั้งสองฟากฝั่งต่างกลัวว่าการติดต่อข้ามพรมแดนอาจถูกตีความว่าเป็นภัยต่อความมั่นคง

ผู้คนถูกแบ่งแยกด้วยพรมแดนที่พวกเขาไม่เคยเป็นผู้กำหนด

ชาวกูยอาศัยกระจายอยู่ทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มานานหลายศตวรรษ ตั้งแต่ก่อนที่พรมแดน ซึ่งแบ่งแยกประเทศไทย ลาว กัมพูชา และเวียดนามในปัจจุบันจะถือกำเนิดขึ้น ในประเทศไทยมีประชากรชาวกูยราว 422,000 คน อาศัยอยู่ในจังหวัดชายแดนทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ได้แก่ สุรินทร์ ศรีสะเกษ บุรีรัมย์ และอุบลราชธานี และยังมีชุมชนชาวกูยอื่นๆ กระจายอยู่ตามแนวชายแดนประเทศลาว กัมพูชาและเวียดนาม

การก่อรูปของรัฐชาติสมัยใหม่ได้แบ่งแยกพวกเขาออกจากกัน แต่ในทางวัฒนธรรม ตั้งแต่ภาษา วัฒนธรรมแบบมุขปาฐะและเทศกาลประจำปี ยังคงเชื่อมโยงพวกเขาเข้าไว้ด้วยกันโดยไร้พรมแดนใดมาขวางกั้น

“ชาวกูยทั้งสองประเทศมีภาษาและวัฒนธรรมร่วมกัน” ดร.ศุรวิษฐ์กล่าว “เรามีบรรพบุรุษและรากเหง้าเดียวกัน”

พวกเขาค่อยๆ ฟื้นฟูสายสัมพันธ์นี้ด้วยความระมัดระวังตลอดทศวรรษที่ผ่านมา โดยตัวแทนชาวกูยจากทั้งสี่ประเทศเริ่มพบปะกันอย่างสม่ำเสมอตั้งแต่ปี 2560 ทั้งร่วมกันพัฒนางานวิชาการและเสริมสร้างความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรม เทศกาล “วันกูยโลก” ที่จัดขึ้นครั้งแรกที่ประเทศไทยในปี 2562 กลายเป็นศูนย์กลางของความพยายามดังกล่าว ส่วนในปี 2563 งานจัดขึ้นที่จังหวัดพระวิหารของประเทศกัมพูชา 

สำหรับปีนี้ งานจัดขึ้นภายใต้ชื่อดั้งเดิมว่า “บุญกะบองใหญ่” ที่บ้านโพนงาม แขวงสะหวันนะเขต ประเทศลาว เดิมทีพวกเขาตั้งใจสานต่อความตั้งในเดิม แต่กลับกลายเป็นเหตุการณ์ที่สะท้อนให้เห็นว่ามีหลายอย่างเปลี่ยนแปลงไปและอาจกลับคืนมาได้ไม่ง่ายนัก

“รายได้หายไป แต่หนี้ยังคงอยู่”

รอยร้าวทางวัฒนธรรมนี้ซ้อนทับอยู่บนวิกฤตที่เร่งด่วนยิ่งกว่าในพื้นที่จังหวัดชายแดนอย่างสุรินทร์ ศรีสะเกษ บุรีรัมย์ และอุบลราชธานี การปะทะกันสองระลอกในปี 2568 บีบให้ชุมชนชาวกูยที่ทำเกษตรกรรมต้องอพยพออกจากที่ดินของตน บ้างไม่กี่วัน บ้างยาวนานหลายสัปดาห์

แม้ส่วนใหญ่จะได้กลับบ้านแล้ว แต่สิ่งที่พวกเขาต้องเผชิญคือผืนดินบางแห่งไม่สามารถทำการเกษตรได้อย่างเต็มที่ เนื่องจากในบางพื้นที่ยังคงมี ‘ระเบิดตกค้าง’ ฝังอยู่ใต้ดิน และหนี้สินที่ไม่เคยหยุดรอในช่วงที่พวกเขาอพยพจากไป 

“พี่น้องชาวกูยส่วนใหญ่ทำเกษตรกรรม ปลูกข้าว มันสำปะหลัง ยางพารา เลี้ยงวัวควาย” ดร.ศุรวิษฐ์กล่าว “เมื่อสถานการณ์ความขัดแย้งเริ่มขึ้น ทุกอย่างหยุดชะงัก รายได้หายไป แต่หนี้ยังคงอยู่”