อะเลมิย้อนความหลังในฐานะลูกหลานชาวลีซูบ้านรินหลวงว่า เธอเกิดจากมือหมอตำแย เพราะหมู่บ้านห่างไกลจากโรงพยาบาล ช่วงเวลานั้นถูกตัดขาดเรื่องความรู้ความเข้าใจในการแจ้งเกิด ทำให้คนรุ่นเดียวกับเธอส่วนใหญ่กลายเป็นคนไร้สัญชาติ ความพยายามขอสัญชาติของตนตลอด 10 ปีที่ผ่านมา เจออุปสรรค ทั้งความล่าช้า การโยกย้ายตำแหน่งของเจ้าหน้าที่ ไปจนถึงการถูกเรียกเก็บเงินโดยไม่กล้าปฏิเสธ หรือย้อนกลับไปไกลกว่านั้น ครอบครัวของเธอเคยตกเป็นเหยื่อแก๊งต้มตุ๋นหลอกเงินค่าดำเนินการทำใบเกิดและบัตรประชาชน จนสูญเสียเงินไปมากกว่า 3 แสนบาท

“หนูได้ใบเกิดตอนอยู่ม.5 กว่าจะผ่านกระบวนการตรวจ DNA และการสอบปากคำของเจ้าหน้าที่ต้องใช้เวลาสองสามปี แล้วมาเดินเรื่องขอมีบัตรประชาชนด้วยตัวเองภายใต้การแนะนำของรุ่นพี่ จนเพิ่งได้ถ่ายบัตรประชาชนก็ตอนอายุ 22 ปี”

เมื่อมีโอกาสที่จะได้กำหนดอนาคตตัวเองผ่านการเลือกตั้งครั้งนี้ เธอจึงอยากเห็นรัฐบาลที่เอาจริงเอาจังกับการเร่งรัดพิสูจน์สิทธิ และการปราบปรามพวกหลอกลวงประชาชนที่เรียกเก็บเงินกับกระบวนการด้านสัญชาติพวกนี้เสียที

นอกจากความคาดหวังเรื่องปราบปรามขบวนการทุจริตเรียกเก็บเงินดำเนินการด้านสัญชาติแล้ว เยาวชนสตรีลีซูยังยกตัวอย่างการทุจริตซื้อเสียงที่มักมาในรูปแบบแจกข้าวกล่องพร้อมซองคล้ายเป็นธรรมเนียม ซึ่งเจ้าตัวอยากให้ตรวจสอบอย่างจริงจัง ในขณะที่การหาเสียงรอบนี้เธอเพิ่งได้พบผู้สมัครสส. ลงพื้นที่เพียงพรรคเดียวเท่านั้น

แตกต่างกับพื้นที่ชาวไทโส้ บ้านโพธิไพศาล อำเภอกุสุมาลย์ จังหวัดสกลนคร ของ ‘ไวไว’ กิตติภูมิ บุตราช ซึ่งการหาเสียงเต็มไปด้วยความคึกคัก มีทั้งการติดป้ายผู้สมัคร การใช้รถเครื่องขยายเสียงแห่ไปตามย่านชุมชนบ้านพัก การปราศรัยที่วัด ตลาด นัดหมายไปฟังนโยบายหน้าอำเภอ และการประกาศเสียงตามสายชวนไปเลือกตั้งอย่างต่อเนื่อง

ด้านเกณฑ์ในการพิจารณาลงคะแนนให้ผู้สมัคร ไวไวเปิดเผยว่า อยากเลือกคนที่ใกล้ชิด เปิดให้ประชาชนมีส่วนร่วม ขณะที่ภาพลักษณ์เป็นเรื่องรองลงมา ในขณะที่นโยบาย เธอให้ความสำคัญกับการศึกษา การรักษาพยาบาลและพิพิธภัณฑ์ในชุมชน 

ในการเลือกตั้ง 2569 พื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 20 จังหวัด มีเขตเลือกตั้งรวม 133 เขต จำนวนสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร 133 คน เธอหวังว่าจะมีสักคนช่วยลบภาพความห่างไกล ความน่าเวทนาและการเป็นประชากรที่ถูกเหยียดอยู่เสมอของพวกเธอได้บ้าง ส่วนการทำประชามติในรอบนี้ เยาวชนไทโส้เป็นอีกคนที่สะท้อนว่า ตนยังไม่เข้าใจและไม่เคยได้ยินมาก่อน

อุปสรรคทางการเมืองของกลุ่มชาติพันธุ์

รูปแบบปัญหาที่ผู้มีสิทธิเลือกตั้งครั้งแรกเหล่านี้สะท้อนไม่ใช่เรื่องบังเอิญตามความเห็นของผศ.ดร.มุกดาวรรณ ศักดิ์บุญ จากภาควิชาสังคมศาสตร์และการพัฒนา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ผู้ศึกษาประเด็นการมีส่วนร่วมทางการเมืองของกลุ่มชาติพันธุ์ 

รัฐธรรมนูญของไทยสร้างอุปสรรคต่อการมีตัวแทนทางการเมืองเอาไว้ตั้งแต่ต้น มาตรา 97 กำหนดไว้ชัดเจนว่า บุคคลที่จะมีสิทธิสมัครลงเลือกตั้งเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร ต้องมีสัญชาติไทยโดยกำเนิด มิใช่ได้มาจากการแปลงสัญชาติหรือกระบวนการทางกฎหมายอื่นๆ สำหรับกลุ่มชาติพันธุ์ที่ต้องใช้เวลาหลายสิบปีกว่าจะได้สัญชาติไทย พวกเขามีสิทธิเลือกตั้งได้ แต่ไม่สามารถลงสมัครรับเลือกตั้งได้

“โดยทั่วไปมักไม่รู้ว่าสัญชาติไทยของตนได้มาโดยการเกิด หรือได้มาโดยผลของกฎหมาย” มุกดาวรรณอธิบาย “เมื่อไปยื่นขอสัญชาติไทยและได้สัญชาติมาแล้ว จึงคิดว่าใช้สิทธิลงสมัครเป็น สส. ได้ แต่เมื่อไปสมัครและมีการตรวจสอบคุณสมบัติ ปรากฏว่าเจ้าหน้าบอกว่าไม่ใช่สัญชาติไทยโดยกำเนิด”

มุกดาวรรณยังชี้ให้เห็นถึงช่องว่างด้านข้อมูลข่าวสารที่ผู้มีสิทธิเลือกตั้งชาติพันธุ์กล่าวถึง แม้แต่เอกสารจากคณะกรรมการการเลือกตั้งเองก็เข้าถึงได้ยาก “อ่านคู่มือที่คณะกรรมการเลือกตั้งส่งมาอาจารย์ยังไม่เข้าใจเลย” เธอกล่าว “เพราะเขียนด้วยภาษาที่ยกมาจากรัฐธรรมนูญ ถ้ามีข้อจํากัดในเรื่องภาษาเพิ่มเข้าไปอีก ก็ยิ่งไม่เข้าใจกันไปใหญ่”

กรณีผู้มิสิทธิเลือกตั้งครั้งแรกไม่ทราบมาก่อนว่าจะมีการลงประชามติแก้ไขรัฐธรรมนูญวันเดียวกันกับวันเลือกตั้ง คือวันที่ 8 กุมภาพันธ์ มุกดาวรรณมองว่าเรื่องนี้สะท้อนถึงความล้มเหลวของการระบบการสื่อสารและประชาสัมพันธ์ที่ไม่สามารถไปถึงประชาชนในพื้นที่ชายขอบได้

สำหรับกลุ่มชาติพันธุ์ที่หวังจะจัดตั้งพรรคการเมือง ต้องมีทั้งทุนทรัพย์ที่เป็นตัวเงิน และมีจำนวนคนมากพอที่จะเป็นสมาชิกพรรคเพื่อส่งลงสมัครรับเลือกตั้งได้ อีกทั้งต้องมีคนพร้อมสนับสนุนพรรคการเมืองของกลุ่มชาติพันธุ์ การตั้งพรรคการเมืองจึงไม่ใช่เรื่องที่จะทำได้โดยง่าย

“ข้อจำกัดเรื่องสถานะบุคคลคืออุปสรรคต่อทุกอย่าง ทั้งการเข้าถึงการเป็นตัวแทนในระบอบประชาธิปไตยไปจนถึงเรื่องอื่นๆ” มุกดาวรรณกล่าว

บรรณาธิการโดย เอื้อบุญ จงสมชัย