ตั้งรกราก

อรนุชและปราโมทย์แต่งงานกันในช่วงที่สังคมไทยกำลังฝากความหวังไว้กับรัฐธรรมนูญฉบับหนึ่งที่ถูกยกย่องว่าดีที่สุด ขณะเดียวกัน ทั้งคู่ก็เริ่มหาคำตอบของชีวิตร่วมกัน จะอยู่ที่ไหน ทำงานกับใคร และจะสร้างครอบครัวอย่างไร

ต้นทศวรรษ 2540 ปราโมทย์เริ่มทำงานวิจัยเกี่ยวกับข้อพิพาทที่ดินทั่วภาคอีสาน งานวิจัยพาเขาเดินทางผ่านหมู่บ้านจำนวนมาก และทำให้เขาพบพื้นที่หนึ่งซ้ำแล้วซ้ำเล่า นั่นคืออำเภอคอนสาร จังหวัดชัยภูมิ

ตอนแรก มันเป็นเพียงจุดหนึ่งในแผนที่ มีชาวบ้านเดินทางมาร้องเรียน นักวิจัยลงพื้นที่สำรวจ ก่อนจะกลับมาพร้อมคำบอกเล่าง่ายๆ ว่า “สวยพี่ สวย”

แต่เมื่อได้ลงไปเห็นด้วยตาตัวเอง พวกเขาก็เริ่มเห็นอีกด้านของพื้นที่แห่งนี้ ไม่ใช่เพียงความงามของภูเขาและป่าไม้ หากคือความขัดแย้งเรื่องที่ดิน ชุมชนที่ยังต่อสู้ และโจทย์ที่ยังไม่มีใครคลี่คลาย

“ที่นี่เป็นรอยต่อที่เทือกเขาพาดผ่าน และปัญหาเรื่องที่ดินเยอะมาก” อรนุชเอ่ยถึงสถานที่ที่เธอและคู่ชีวิตเลือกมาตั้งรกราก 

“เราเลือกเข้ามาอยู่ในสมรภูมิ เลือกใช้ชีวิตอยู่กับมัน เพราะไม่อย่างนั้นเราไม่สามารถจัดตั้งหรือสร้างความเปลี่ยนแปลงได้” ปราโมทย์พูดเรื่องเดียวกันกับคนรัก แต่ด้วยภาษาของเขาเอง 

ปี 2547 ทั้งคู่ย้ายชีวิตมาคอนสาร ขณะนั้นองค์กรที่จะกลายมาเป็น คปอ. ยังไม่ถือกำเนิด พวกเขาใช้ชื่อว่า “ศูนย์นิเวศชุมชนศึกษา” ทำงานวิจัย เก็บข้อมูล และช่วยชาวบ้านวิเคราะห์ปัญหาที่ดินและทรัพยากร

จากจุดเริ่มเล็กๆ ในลุ่มน้ำเซิน งานค่อยๆ ขยายออกไปทีละขั้น หนึ่งกรณี เป็นสามกรณี สามกรณี กลายเป็นเจ็ด จากหมู่บ้านเดียว กลายเป็นเครือข่าย

ท้ายที่สุด เครือข่ายเล็กๆ ในน้ำเซิน ค่อยๆ เติบโตขึ้นเป็น ‘เครือข่ายองค์กรชาวบ้านอนุรักษ์ลุ่มน้ำเซิน’ หน่ออ่อนขององค์กรที่จะขยายตัวต่อมาเป็น ‘เครือข่ายปฏิรูปที่ดินภาคอีสาน’ ในอีก 2 ปีข้างหน้า

เช่นเดียวกับต้นกล้า ลูกชายคนแรกที่กำลังเติบโตอยู่ในบ้านหลังเดียวกันนั้น

ปลูกต้นไม้กลางพายุ

คปอ. ไม่ได้ถือกำเนิดขึ้นในช่วงเวลาที่ขบวนการประชาชนกำลังเข้มแข็ง ตรงกันข้าม มันงอกเงยขึ้นมาจากช่วงเวลาแห่งความถดถอย

หลังวิกฤตเศรษฐกิจปี 2540 รัฐบาลออกมติคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 30 มิถุนายน 2541 ยกเลิกแนวทางแก้ไขปัญหาที่ดินและป่าไม้หลายกรณีที่ภาคประชาชนเคยต่อสู้จนได้รับการยอมรับมาก่อน มาตรการชุดใหม่จำกัดการเข้าถึงที่ดินและทรัพยากรของชาวบ้านมากขึ้น ราวกับประตูที่เคยเปิดแง้มไว้ถูกปิดลงอีกครั้ง ขบวนการประชาชนพยายามคัดค้าน แต่กระแสลมทางการเมืองไม่ได้พัดเข้าข้างพวกเขา

ในเวลาต่อมา อำนาจรัฐยิ่งรวมศูนย์มากขึ้น ขณะที่อำนาจต่อรองของชาวบ้านค่อยๆ อ่อนแรงลง การเคลื่อนไหวที่เคยรวมตัวกันอยู่ใต้ร่มใหญ่เริ่มแตกแขนงออกไปคนละทิศคนละทาง ภาคเหนือก่อตั้งองค์กรของตนเองในนาม สกน. ภาคใต้สร้างขบวนการคนจนไร้ที่ดินขึ้นมาในนาม สกต. ส่วนชาวนาอีสานจำนวนหนึ่งเริ่มตั้งคำถามกับบทเรียนที่ตนเองผ่านมาทั้งหมด

พวกเขาเคยต่อสู้จนได้เอกสารสิทธิในที่ดิน แต่เมื่อเวลาผ่านไป ที่ดินจำนวนไม่น้อยกลับเปลี่ยนมือ ความมั่นคงที่เคยคิดว่าจะเกิดขึ้นกลับไม่เกิดขึ้นจริง

ท่ามกลางภาวะสับสนและความพ่ายแพ้ กลุ่มนักเคลื่อนไหวและชาวบ้านจากหลายพื้นที่จึงรวมตัวกัน พวกเขาเริ่มต้นจากการกลับไปทบทวนบทเรียนเดิม ศึกษาประสบการณ์การต่อสู้ของขบวนการชาวนาในต่างประเทศ โดยเฉพาะการเคลื่อนไหวปฏิรูปที่ดินในบราซิล พร้อมกับค้นหาคำตอบใหม่สำหรับสังคมไทย

หากการต่อสู้ในอดีตเปรียบเสมือนการขอที่ยืนเล็กๆ ให้ตนเองบนผืนดินผืนหนึ่ง การแสวงหาครั้งใหม่กำลังมองไปไกลกว่านั้น พวกเขาเริ่มพูดถึง “การปฏิรูปที่ดินโดยประชาชน” จากสิทธิรายบุคคลสู่สิทธิของชุมชน จากการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าสู่การเปลี่ยนโครงสร้าง จากการร้องขอสู่การกำหนดอนาคตด้วยตนเอง

ความคิดเหล่านี้ค่อยๆ หลอมรวมผู้คนจากหลายภูมิภาคเข้าด้วยกัน ก่อนจะก่อรูปเป็นเครือข่ายปฏิรูปที่ดินแห่งประเทศไทยในช่วงปี 2549-2550 และกลายเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของการก่อตั้ง คปอ.

อย่างไรก็ตาม เมล็ดพันธุ์ที่เพิ่งเริ่มหยั่งรากกลับต้องเผชิญพายุลูกใหม่หลายลูก ทั้งปรากฎการณ์ ‘รัฐบาลพรรคเดียว’ ของนายกรัฐมนตรีทักษิณ ชินวัตร ในปี 2548 การเดินขบวนขับไล่ทักษิณในปี 2549 ซึ่งนำไปสู่การยึดอำนาจโดยคณะทหารในปีเดียวกัน และการรัฐประหารซ้ำอีกครั้งในปี 2557 

นอกจากนี้ ความขัดแย้งทางการเมืองและการแบ่งขั้วในสังคมไทยกลายเป็นแรงคลื่นขนาดใหญ่ที่กลบประเด็นปฏิรูปที่ดินลงไป ข้อถกเถียงเรื่องประชาธิปไตยและอำนาจรัฐเข้าครอบงำที่สาธารณะ ขณะที่ความแตกแยกค่อยๆ แทรกตัวเข้ามาในขบวนการประชาชนเอง

“การเคลื่อนไหวหลังปี 48 เป็นต้นมา มันอยู่ภายใต้บริบททางการเมืองที่ไม่เป็นประชาธิปไตย” ปราโมทย์กล่าว “การรัฐประหารทั้งในปี 49 และ 57 ทำให้เกิดการต่อสู้และความขัดแย้งทางการเมือง ซึ่งการต่อสู้และความขัดแย้งทางการเมืองมันไปกลบความขัดแย้งอื่นๆ ยังไม่นับว่าความขัดแย้งทางการเมืองก็ก่อให้เกิดความขัดแย้งในขบวนการภาคประชาชนด้วย พวกหนึ่งก็ไปเสื้อเหลือง พวกหนึ่งก็ไปเสื้อแดง เกิดความแตกแยกไปหมด” 

แต่ถึงกระนั้น แนวคิดเรื่องการปฏิรูปที่ดินโดยประชาชนก็ยังไม่สูญหาย มันยังคงอยู่ในฐานะบทเรียนสำคัญที่เกิดขึ้นจากช่วงเวลาแห่งความพ่ายแพ้ เป็นความพยายามของชาวบ้านที่ไม่ยอมรับว่าอนาคตของตนเองควรถูกกำหนดโดยแผนที่ของรัฐเพียงฝ่ายเดียว

และนั่นคือดินที่ คปอ. ค่อยๆ เติบโตขึ้นมา