ปัจจัยเบื้องหลังข้อพิพาทเหนือที่ดิน

ข้อพิพาทเหนือที่ดินทั่วทั้งประเทศมักจะมีต้นตอมาจากความคลุมเครือของเงื่อนไขสัมปทานเอง เช่น ใครเป็นเจ้าของที่ดิน และภายใต้โครงการกรรมสิทธิ์ที่ดินแบบใด การเกษตรคือหนึ่งในแหล่งรายได้หลักของครอบครับชาวเขมรในพื้นที่ชนบท แต่ครัวเรือนมากกว่าครึ่งในชนบทกลับเป็นเจ้าของที่ดินน้อยกว่า 6 ไร่ และเกือบหนึ่งในสามครัวเรือนไม่มีที่ดินเป็นของตัวเอง ฝ่ายผู้สังเกตการณ์กล่าวว่า เจ้าของที่ดินรายย่อยเหล่านี้มีความเสี่ยงสูงที่สุดที่จะเสียที่ดินให้กับโครงการสัมปทาน เนื่องจากพวกเขาไม่สามารถยื่นขอกรรมสิทธิ์ที่ดินได้ หรือไม่สามารถสู้กับบริษัทที่ทรงอิทธิพลและมีเงินทุนหนุนหลังได้

จากรายงานของกลุ่มสิทธิมนุษยชนท้องถิ่น ADHOC ตั้งแต่ปี 2543 จนถึงตอนนี้ มีชาวเขมรได้รับผลกระทบจากข้อพิพาทเหนือที่ดินและถูกไล่ที่ราว 777,000 คน หากพิจารณาเฉพาะประเด็นข้อพิพาทเหนือที่ดินแล้ว กลุ่มชนเผ่าพื้นเมืองในกัมพูชาจัดว่าเป็นกลุ่มเปราะเป็นบางพิเศษ

ที่ดินผืนใหญ่ที่รัฐบาลมอบให้กับผู้รับเหมาสัมปทานมักจะซ้อนทับกับเขตพื้นที่ของชนเผ่าพื้นเมือง เนื่องจากบริเวณเหล่านี้มักจะถูกจัดประเภทเป็น “ที่ดินส่วนเฉพาะของรัฐ” (state private land) โดยส่วนใหญ่จะเป็นที่ดินผืนป่าและตั้งอยู่ตรงขอบนอกของ “ที่ดินสาธารณะของรัฐ” (state public land) ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ได้รับการคุ้มครอง สถานการณ์เช่นนี้ยิ่งเห็นได้ชัดในจังหวัดที่ประชากรชนเผ่าพื้นเมืองไปกระจุกกันอยู่ เช่น รัตนคีรี มณฑลคีรี กระแจะ สตึงแตรง กำปงธมและพระวิหาร

ออม สัม อาด หัวหน้าปฏิบัติการของกลุ่มเคลื่อนไหวเพื่อสิทธิพลเมือง Licadho กล่าวว่า ความล่าช้าในการจดทะเบียนสถานะเจ้าของที่ดินร่วมให้กับชนเผ่าพื้นเมือง ประกอบกับการปฏิเสธที่จะขอความยินยอมพร้อมให้ข้อมูลจากชุมชนก่อนการส่งมอบสัมปทาน ได้เปิดช่องให้โครงการสัมปทานที่ดินเพื่อเศรษฐกิจ “รุกล้ำเขตพื้นที่อยู่อาศัยของชนเผ่าพื้นเมือง”

จากประสบการณ์ของเขาที่ได้ให้ความช่วยเหลือในข้อพิพาทสิทธิเหนือที่ดิน สัม อาดตั้งข้อสังเกตว่าบริษัทต่างๆ ไม่ได้สนใจที่จะขอความยินยอมจากผู้อยู่อาศัยในท้องที่แต่อย่างใดระหว่างที่เข้าประมูลสัมปทาน “การที่ชุมชนเองไม่ได้มีส่วนร่วมในการมอบสัมปทานที่ดินแต่ละครั้งเช่นนี้ บั่นทอนสิทธิเหนือที่ดินและการทำมาหากินของพวกเขาอย่างร้ายแรง” เขาเสริม

ชาวบ้านตกที่นั่งลำบากอย่างยิ่งจากการที่ต้องเสียที่ดินให้กับบริษัทเหล่านี้ เนื่องจากพวกเขาต้องพึ่งพาอาศัยทรัพยากรธรรมชาติ ชนเผ่าพื้นเมืองนำที่ดินส่วนใหญ่มาใช้ในการปลูกพืชหมุนเวียนและเลี้ยงวัวควาย แต่บริษัทที่ได้รับสัมปทานต่างก็ถางพื้นที่ป่าทั่วกัมพูชาเป็นประจำ จากนั้นจึงกีดกันไม่ให้พลเมืองเข้าถึงพื้นที่ป่าได้ แต่ชนเผ่าพื้นเมืองต้องอาศัยพื้นที่เหล่านี้ในการเก็บผลผลิตจากป่าไม้ที่ไม่ใช่ฟืน เช่น ยางและน้ำผึ้ง นอกจากนี้ ป่าไม้ยังเป็นสถานที่สำคัญในสำหรับความเชื่อทางจิตวิญญาณและการทำพิธีศพด้วย เช่นนี้เอง จึงกล่าวได้ว่าผู้รับเหมาสัมปทานเหล่านี้รุกล้ำและคุกคามวัฒนธรรมของชนเผ่าพื้นเมือง