หยั่งรากลึกในพื้นที่นครวัด

เดือนกล่าวว่า สิ่งที่ทำใจยากที่สุดในการจากมาไม่ใช่การสูญเสียรายได้ แต่คือการสูญเสียที่ดินและ ความทรงจำที่ผูกพันกับมัน

แต่สำหรับเดือนและชาวบ้านคนอื่น อุทยานประวัติศาสตร์เมืองพระนครเป็นมากกว่าสถานที่ที่พวกเขาเรียกว่าบ้าน แผ่นดินแห่งนี้คือหนึ่งในสัญลักษณ์ประจำชาติที่ชาวกัมพูชาเทิดทูนที่สุด และสำหรับผู้คนในจังหวัดเสียมราฐแล้ว มันคือภูมิทัศน์ชีวิตที่ถักทอเข้ากับประวัติศาสตร์ครอบครัวรุ่นแล้วรุ่นเล่า

“ผมผูกพันกับนครวัดมาตั้งแต่เกิด [ที่ดินของเรา] ตกทอดมาจากรุ่นปู่ย่าตายาย” เขากล่าว “ผมคิดถึงบ้านหลังเก่า และคิดถึงผืนดินที่เคยเต็มไปด้วยพืชผลและทิวต้นมะพร้าว ภรรยาผมร้องไห้เมื่อเห็นบ้านเก่า ที่ที่เราเคยอยู่ ที่ที่เราเกิด”

แตกต่างจากเดือน โซ โพวธิดา วัย 29 ปี และ นุน โสวิทู สามีของเธอ เลือกที่จะอาศัยอยู่ที่ดินผืนเดิมในพื้นที่นครวัดที่เธอเติบโต ซึ่งเป็นมรดกตกทอดที่ได้จากแม่ของเธอ

สองสามีภรรยาอาศัยอยู่ในกระท่อมหลังเล็กใต้ร่มไม้ใหญ่ รายล้อมด้วยงานประติมากรรมและหัตกรรมที่โสวิทูทำเองกับมือ หลังจากที่โพวธิดาลาออกจากงานที่โรงเรียนแถวบ้าน งานฝีมือนี้ก็กลายเป็นรายได้หลักของพวกตน แม้จะอยู่กันอย่างสมถะ แต่เธอคำนวนว่าการย้ายไปรุนตาเอกนั้นมีราคาที่ต้องจ่ายแพงกว่าการอยู่ที่นี่ ทั้งหนี้สินกู้สร้างบ้าน ทำธุรกิจ ซึ่งเป็นหนี้ที่จะถูกส่งต่อไปถึงลูกหลานที่ไม่ได้มีส่วนรู้เห็นอะไรด้วยเลย

“มันไม่ใช่แค่ฉันคนเดียวที่จะต้องลงเอยยากจน แต่ลูกๆ ก็ต้องจนไปด้วย และถ้าพวกเขาพยายามจะลืมตาอ้าปาก มันก็คงเหมือนต้นไม้ ที่พยายามเติบโตโดยไม่มีน้ำหล่อเลี้ยง” เธอกล่าว

การยืนหยัดอยู่ที่เดิมคือการเดิมพัน เย็นวันหนึ่งโพวธิดายืนดูต้นตาลถูกไฟไหม้อยู่ใกล้กระท่อมของพวกเธอ เธอรู้ดีว่าหากเปลวไฟลุกลามจะไม่มีใครชดเชยให้เธอ เพราะเธอฝ่าฝืนคำสั่งไล่ที่ ยิ่งตอนนี้เธอไม่มีสถานะทางกฎหมาย และตาข่ายรองรับความปลอดภัยใดๆ เลย

เธอยังกลัวสิ่งที่จะเกิดขึ้นเมื่อเจ้าหน้าที่รัฐย้อนกลับมาอีกครั้ง รายงาน ปี 2566 ของศูนย์สิทธิมนุษยชนกัมพูชา  ได้บันทึกกรณีข่มขู่ การใช้ความรุนแรงและการคุกคามระหว่างการไล่ที่ทั่วประเทศ โพวธิดาเชื่อว่า การที่เธอขัดคำสั่งในตอนแรก จะทำให้เจ้าหน้าที่ไร้ความปราณีกว่าเดิมในวันที่พวกเขากลับมาไล่ที่อีกครั้ง 

“พวกเรากลัวว่าพวกเขาจะบุกมาพังบ้านและทำลายข้าวของ และถ้าเราไม่อยู่บ้าน อาจจะเผาบ้านทิ้งไปเลยก็ได้ เราถึงขั้นกังวลว่า เขาจะแอบปล่อยสัตว์ป่าหรือพวกงูพิษเข้ามาในบ้านตอนที่เราไม่อยู่” เธอเผย  “พวกเขาพยายามทำให้เรากลัวเพราะเรายังอยู่ที่นี่ และจะมาพังบ้านเราให้ย่อยยับ”

เธอและโสวิทูกล่าวว่า พวกเขาอาจยอมย้ายออกหากได้รับเงินชดเชยที่เป็นธรรมและได้ที่ดินผืนใหม่ใกล้ตัวเมืองเสียมราฐ ซึ่งเป็นแหล่งทำกินและที่อยู่ของครอบครัว ทว่าเมื่อข้อเสนอของรัฐยังคงเดิม คำตอบของเธอก็ไม่มีวันเปลี่ยนเช่นกัน

แต่โพวธิดากล่าวว่า เธอรู้สึกสบายใจกับการตัดสินใจครั้งนี้ เพราะมีสายใยที่ผูกพันเธอไว้กับแผ่นดินเกิด

“ขึ้นชื่อว่าความทรงจำ มันลบเลือนไม่ได้ง่ายๆ” เธอกล่าว “ฉันรักทุกสิ่งทุกอย่างที่นี่เท่าชีวิต และสำหรับเรา [ที่นี่] ไม่ใช่แค่ปราสาทหินหรือที่ดินเปล่า”