เจ้าหน้าที่กระทรวงเองก็ไม่เคยอธิบายต่อสาธารณะอย่างชัดเจนว่า ทำไมข้อเสนอของคณะกรรมการจึงไม่ถูกนำไปดำเนินการ เนื่องจากกรอบกฎหมายระบุไว้อย่างชัดเจนว่า กฎหมายอุทยานแห่งชาติห้ามการตั้งถิ่นฐานถาวรในเขตพื้นที่คุ้มครอง และสถานะมรดกโลกของแก่งกระจานภายใต้ยูเนสโกก็กำหนดให้มีมาตรการอนุรักษ์อย่างเข้มงวด

ดร.อภินันท์ ธรรมเสนา ผู้จัดการฝ่ายสื่อสารองค์กรและพื้นฟูวัฒนธรรม ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร และเลขานุการคณะกรรมการอิสระเพื่อตรวจสอบข้อเท็จจริงและแก้ไขปัญหาชุมชนกะเหรี่ยงบางกลอย ในฐานะนักวิชาการขับเคลื่อนเรื่องสิทธิ และการลดอคติความเข้าใจผิดต่อกลุ่มชาติพันธุ์ในประเทศไทยกล่าวว่า เขาเห็นรูปแบบปัญหานี้เกิดซ้ำแล้วซ้ำเล่าภายใต้หลายรัฐบาล

“รัฐยังมองชาติพันธุ์ในมิติเรื่องความมั่นคงเป็นหลัก โดยให้ความสำคัญเรื่องความยุติธรรมและความมั่นคงของรัฐเป็นอันดับแรก” เขากล่าว

อภินันท์ยังชี้ให้เห็นถึงอุปสรรคสองส่วนที่ทำให้การแก้ไขปัญหาชุมชนกะเหรี่ยงบางกลอยไม่คืบหน้าว่า  ส่วนแรกคือรัฐได้สร้างกระแสอนุรักษ์ต่อสังคม หากทัศนคติของสังคมยังไม่ยอมรับกับแนวคิด “คนสามารถอยู่ร่วมกับป่าได้” การแก้ปัญหาจะเป็นเพียงการซื้อเวลาไปเรื่อยๆ ตราบเท่าที่สังคมไทยยังไม่มีฉันทามติต่อเรื่องนี้อย่างแท้จริง อุปสรรคข้อต่อมาคือความเห็นที่ไม่ตรงกันในชุมชน ที่ได้กลายมาเป็นช่องว่างให้รัฐใช้เป็นเหตุผลอ้างว่าการโยกย้ายถิ่นฐานประสบความสำเร็จเป็นส่วนใหญ่ คนที่อยากกลับไปบางกลอยบนเป็นแค่คนส่วนน้อยเท่านั้น 

“สังคมควรยอมรับว่าต่อให้เป็นคนส่วนน้อย เราก็ควรเคารพสิทธิของคนกลุ่มน้อยที่เขาอยากจะกลับไป” อภินันท์กล่าวทิ้งท้าย “ในมิติเชิงสิทธิทางวัฒนธรรมเขามีสิทธิที่จะกลับไป แต่ในสังคมไทยสิทธิทางวัฒนธรรมกลับถูกด้อยค่ากว่าสิทธิตามกฎหมาย” 

บางกลอยภายใต้กรอบกฎหมายใหม่

พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์มีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 19 กันยายน 2568 ที่ผ่านมา กฎหมายฉบับนี้ระบุสิทธิครอบคลุมสิทธิในการจัดการที่ดินและทรัพยากร ซึ่งถือเป็นรากฐานสำคัญที่ไม่เคยถูกรับรองในระดับพระราชบัญญัติฉบับใดมาก่อน

พชร คำชำนาญ หนึ่งในนักเคลื่อนไหวภายใต้ภาคี #Saveบางกลอย มองเห็นโอกาสจากกฎหมายฉบับนี้ว่า  “เราจะมีคณะกรรมการระดับชาติที่มีนายกรัฐมนตรีเป็นประธาน เป็นช่องทางร้องเรียนและแก้ปัญหาโดยตรงควบคู่ไปกับสภาคุ้มครองวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์” พชรย้ำว่า “สภาแห่งนี้เป็นพื้นที่ที่พี่น้องกลุ่มชาติพันธุ์จะได้เข้าไปนั่งอยู่ในนั้น และร่วมพิจารณาแก้ไขปัญหาของตนเอง” 

อย่างไรก็ตาม พชรยอมรับว่ายังคงมีอุปสรรค จากโครงสร้างการจัดการทรัพยากรของกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่าและพันธุ์พืช

“เขาไม่มีทางปล่อยให้ชาวบ้านมีอำนาจกำหนดชีวิตตัวเอง หรือจัดการที่ดินทรัพยากรตัวเองได้เลย ทุกอย่างถูกล็อคไว้ด้วยวิทยาศาสตร์ป่าไม้ วิชาการวนศาสตร์ และกฎหมายที่ถูกรวมศูนย์อยู่ที่กระทรวงเดียว ไม่ว่ายังไงเขาก็หวงอำนาจ” พชรกล่าวทิ้งท้าย

โดยคณะกรรมการชุดใหม่ที่จัดตั้งขึ้นภายใต้รัฐบาลรักษาการนายอนุทิน ชาญวีรกูล ยังคงมีโครงสร้าง 3 ฝ่ายเช่นเดิม คือประกอบด้วยตัวแทนชาวบ้าน เจ้าหน้าที่รัฐและนักวิชาการ

ก้าวต่อไปและอนาคตของชาวบางกลอย

เมื่อชวนคุยถึง “ทางออก” ที่ยั่งยืนที่สุดสำหรับชาวบางกลอย พงษ์ศักดิ์กล่าวอย่างหนักแน่นว่า ทางออกที่ดีที่สุดคือการคืนสิทธิในที่อยู่อาศัยและที่ทำกินดั้งเดิม ให้ชาวบ้าน 37 ครอบครัวที่ต้องการกลับไปใช้ชีวิตที่บางกลอยบน ได้กลับไปใช้ชีวิตอย่างมีศักดิ์ศรี และไม่ต้องดิ้นรนเหมือนที่เป็นอยู่ทุกวัน ส่วนคนที่ยังอยู่บางกลอยล่าง ก็ต้องได้รับการจัดสรรที่ดินทำกินและน้ำอย่างเพียงพอเพื่อการดำรงชีพ

ขณะที่เจ้าหน้าที่อุทยานยืนยันว่า การอนุญาตให้ตั้งถิ่นฐานถาวรในแก่งกระจาน จะบั่นทอนสถานะพื้นที่คุ้มครอง และสร้างบรรทัดฐานที่อาจกระทบต่อพื้นที่อนุรักษ์ทั่วประเทศ โดยให้เหตุผลว่า พันธกรณีด้านสิ่งแวดล้อมของไทย รวมถึงสถานะมรดกโลกทางธรรมชาติของยูเนสโก จำเป็นต้องมีข้อจำกัดอย่างเข้มงวดต่อกิจกรรมของมนุษย์ในผืนป่าคุ้มครอง

หากมีการจัดตั้งคณะกรรมการชุดที่สี่ขึ้นอย่างเป็นทางการ แน่นอนว่าจะต้องเผชิญกับความตึงเครียดแบบเดียวกันนี้ แต่ข้อดีคือได้ดำเนินงานภายใต้กรอบกฎหมายใหม่ ที่อย่างน้อยในหลักการ ได้ยกระดับสิทธิของกลุ่มชาติพันธุ์ให้มีสถานะสูงกว่าที่เคยปรากฏมาก่อนในประวัติศาสตร์กฎหมายไทย