แต่เมื่อสถาบันการเงินต่างๆ เข้ามากำกับอุตสาหกรรมดังกล่าว สถาบันเหล่านี้ก็เร่งทำการตลาดเชิงรุกปล่อยเงินกู้ดังกล่าว พร้อมกับขึ้นอัตราดอกเบี้ยสูงเกิน 100% และเข้ายึดบ้านกับกรรมสิทธิ์ที่ดินทางการเกษตร (ซึ่งมักจะเป็นที่พึ่งทางเศรษฐกิจเพียงหนึ่งเดียวของแต่ละครอบครัว) ในฐานะหลักทรัพย์ประกันเงินกู้ ซึ่งผู้กู้ยืมเงินแทบไม่มีหวังที่จะใช้คืนได้เลย

คนงานข้ามชาติมักจะให้เหตุผลว่า หนี้สินคือปัจจัยหลักให้เขาต้องอพยพมาหางานทำต่างแดน

ในกรณีของวุธและโสวันนะก็เช่นเดียวกัน ทั้งสองลาออกจากงานประจำในไซต์ก่อสร้างทางตอนเหนือของกรุงเทพฯ หลังจากที่เพื่อนร่วมงานชาวไทยคนหนึ่งทำร้ายร่างกายวุธเมื่อเดือนกรกฎาคม เมื่อกลับมายังกัมพูชาแล้ว พวกเขาต้องหาเงินใช้หนี้ต่อเดือนงวดละ 200 ดอลลาร์สหรัฐ (6,300 บาท) แต่ทางเลือกในตลาดแรงงานก็มีจำกัด สองสามีภรรยาต้องดิ้นรนเพื่อให้อยู่รอดได้

ค่าแรงขั้นต่ำในกัมพูชาเริ่มต้นที่ 210 ดอลลาร์สหรัฐต่อเดือน (6,550 บาท) พร้อมกับสวัสดิการต่างๆ แต่ก็พบได้จริงแค่ในงานอุตสาหกรรมสิ่งทอ รองเท้า และสินค้าสำหรับการเดินทางเท่านั้น ไม่ครอบคลุมถึงงาน ‘ไม่เป็นทางการ’ อย่างการรับจ้างในไซต์ก่อสร้างหรือขายอาหารรถเข็นอย่างที่โสวันนะทำ

คนเขมรกล่าวว่า พวกเขากู้เงินมาเพื่อสร้างบ้าน ทำไร่ ยกระดับชีวิตความเป็นอยู่ รักษาพยาบาล และเป็นค่าเดินทาง จากแบบสำรวจเมื่อปี 2566 ในหมู่คนงานที่เป็นสมาชิกสหภาพแรงงาน แม้แต่คนงานในอุตสาหกรรมสิ่งทอที่ทำงานให้บริษัทส่งออกสินค้าก็ยังไม่สามารถใช้หนี้คืนได้หมด นั่นก็เพราะค่าแรงขั้นต่ำและสวัสดิการของบริษัทยังไม่เท่ากับค่าแรงขึ้นต่ำที่เพียงพอต่อการใช้ชีวิต (living wage) ไม่มีรายได้มากพอจะครอบคลุมสิ่งจำเป็นพื้นฐานอย่างอาหาร ค่าที่พัก ค่าเดินทาง และค่ารักษาพยาบาล

วิกฤติหนี้สินดังกล่าวคือปัจจัยหลักผลักให้คนเขมรอพยพไปทำงานต่างประเทศ จากรายงานฉบับหนึ่งเมื่อปี 2567 คาดว่ามีคนเขมรราว 1.3 ล้านคนทำงานอยู่ต่างประเทศ โดยส่วนใหญ่จะรวมตัวกันอยู่ในประเทศไทย เกาหลีใต้ มาเลเซียและญี่ปุ่น

ในเวลานั้น กระทรวงแรงงานของกัมพูชากล่าวว่าคนงานข้ามชาติส่งเงินกลับประเทศมาอย่างน้อย 2.9 พันล้านดอลลาร์สหรัฐต่อปี (ราว 9 หมื่นล้านบาท) เทียบเท่ากับ 6% ของ GDP ทั้งหมดของกัมพูชาในปี 2567

เมื่อถึงกลางปี 2568 คนงานข้ามชาติชาวเขมรมากกว่า 900,000 คนก็เดินทางกลับมาจากประเทศไทยแล้ว เนื่องจากหวาดกลัวว่าจะถูกทำร้ายหรือแม้แต่ทารุณกรรมท่ามกลางความขัดแย้งบริเวณชายแดนระหว่างประเทศเพื่อนบ้าน องค์กรสิทธิแรงงานชาวเขมร CENTRAL จัดทำแบบสอบถามกับเหล่าคนงานที่เดินทางกลับมานี้ พบว่าคนงานกว่า 71% เป็นหนี้ และกว่า 85% จากในกลุ่มนั้นก็กล่าวว่าพวกเขาไม่สามารถหาเงินมาใช้หนี้แต่ละงวดได้ทัน

กลุ่มอุตสาหกรรมการเงินสองกลุ่ม สมาคมธนาคารแห่งกัมพูชา (Association of Banks in Cambodia) และสมาคมการเงินระดับจุลภาคแห่งกัมพูชา (Cambodia Microfinance Association) กล่าวว่า ทางบริษัทจะเปิดโอกาสให้คนงานปรับโครงสร้างเงินกู้ได้ หากพวกเขายื่นเอกสารเข้ามาและทางธนาคารเห็นควรว่า “มีความจำเป็นจริงๆ”

อย่างไรก็ดี โสวันนะกล่าวว่า ต่อให้มีการปรับโครงสร้างเงินกู้จริง ก็ไม่ได้ช่วยให้สถานการณ์ดีขึ้น

“[ธนาคาร] ตกลงว่าจะเลื่อนกำหนดชำระหนี้ให้ตอนที่ฉันทำเรื่องขอไป แต่ฉันก็จะต้องจ่ายเงินเป็นสองเท่าในช่วงหลายเดือนที่จะถึงนี้” เธอกล่าว โสวันนะอธิบายว่า ทางเลือกปรับโครงสร้างเงินกู้ที่ธนาคารยื่นให้คือ เว้นกำหนดจ่ายงวดเดือนสิงหาคมที่พวกเขาเพิ่งเดินทางกลับมา แล้วจ่ายเงินเป็นสองเท่าในเดือนที่สอง จากนั้นจึงจ่ายเงินตามปกติในแต่ละงวด 

ทำไมแรงงานเขมรกลับบ้านแล้วไม่สามารถหางานทำได้

เอียง สะนัน ตัดสินใจเดินทางไปยังประเทศไทยเมื่อปี 2562 เพื่อช่วยหาเงินใช้หนี้ 10,000 ดอลลาร์สหรัฐ (311,000 บาท) ที่เธอกับ วิน ลอร์ส ผู้เป็นสามี ติดอยู่กับสถาบันการเงินไมโครไฟแนนซ์แห่งหนึ่ง

“เราย้ายไปที่ไทยเพราะที่นี่หาเงินยาก” เธอบอกกับทางสำนักข่าว Channel News Asia ทั้งสองหางานทำที่ไซต์ก่อสร้างในกรุงพนมเปญได้สำเร็จหลังกลับมาจากกรุงเทพฯ เมื่อปลายเดือนกรกฎาคม อย่างไรก็ดี ใช่ว่าคนงานที่กลับมาทุกคนจะสามารถหางานที่เหมาะสมกับทักษะของพวกเขาได้

คนงานข้ามชาติชาวเขมรส่วนใหญ่มีถิ่นฐานมาจากเขตชนบท ซึ่งยากจนและขาดแคลนโอกาส จริงอยู่ที่พวกเขาอาจมีบ้านให้กลับไปพักพิง แต่พวกเขาไม่สามารถหางานทำที่นั่นได้ หรือแม้แต่ทำไร่ก็ไม่ได้หากไม่มีที่ดินเป็นของตัวเอง