ราคาของเอกสาร

ค่าใช้จ่ายในการลงทะเบียนบัตรชมพูอย่างเป็นทางการ ซึ่งนายจ้างจะเป็นผู้ดำเนินการแทนแรงงานโดยตรงนั้นอยู่ที่ 3,700 บาท โดยจะครอบคลุมค่าออกใบอนุญาตทำงาน ค่าตรวจสุขภาพตามระเบียบ และประกันสุขภาพเป็นเวลาหนึ่งปีภายใต้แบบแผนสำหรับผู้อพยพของรัฐบาล สำหรับค่าใช้จ่ายในการต่ออายุใบอนุญาตที่มีอยู่แล้วเป็นเวลาสองปีนั้น ค่าใช้จ่ายอย่างเป็นทางการที่รัฐบาลไทยประกาศไว้จะอยู่ที่ 6,000 บาท

เนื่องจากนายจ้างมักจะเลือกจ้างแรงงานที่มีเอกสารดังกล่าวอยู่แล้ว ผู้อพยพที่ไร้เอกสารยืนยันตัวตนจึงมักจะต้องหา ‘นายจ้างรับจ้าง’ เสียก่อน นั่นก็คือผู้รับเหมาแรงงานที่ตกลงรับเงินเพื่อไปลงนามเอกสารในฐานะนายจ้างให้ก่อน แหล่งข่าวที่คุ้นเคยกับระบบการจ้างงานในแม่สอดหลายคนยืนยันว่า ลำพังแค่ค่ารับเหมาในส่วนนี้ก็ดันค่าใช้จ่ายในการยื่นขอบัตรชมพูขึ้นมาเป็นราวๆ 7,500 บาทแล้ว

จากจุดนั้น ค่าใช้จ่ายก็มีแต่จะยิ่งเพิ่มขึ้นไปอีก ไม่ว่าจะค่าประกันสุขภาพ ค่าตรวจสุขภาพ และการนัดพบเจ้าหน้าที่ตามศูนย์ราชการหลายแห่งล้วนแต่หลีกเลี่ยงไม่ได้ทั้งสิ้น นอกจากนี้ คนงานที่ไม่มีพาสปอร์ตเมียนมายังต้องทำเอกสารรับรองบุคคล (Certificate of Identity: CI) เอกสารสำหรับการเดินทางที่ออกโดยเจ้าหน้าที่กงศุลของทางเมียนมาเสียก่อน เพื่อที่จะสามารถยืนยันตัวตนและทำวีซ่าได้ ซึ่งจำเป็นต่อการขอใบอนุญาตทำงาน คนงานที่มีพาสปาร์ตสามารถข้ามขั้นตอนในส่วนนี้ไปได้ แต่ก็อาจจะต้องจ่ายค่าดำเนินการช่องทางพิเศษในสถานการณ์เฉพาะ อย่างที่เห็นในกรณีของ ดอ เญน ชาน

“กระบวนการนี้ทั้งไม่โปร่งใสและมีขั้นตอนราชการยิบย่อยเกินไป” ตัวแทนจากเครือข่ายแรงงานข้ามชาติ (Migrant Worker Rights Network: MWRN) คนหนึ่งกล่าว เขาขอไม่เปิดเผยชื่อ เนื่องจากเขาเดินทางข้ามชายแดนไทย-เมียนมาเป็นประจำ “เพราะกำแพงภาษา คนงานก็เลยต้องพึ่งพวกนายหน้าแทบจะทั้งหมดเลย”

ค่าต่ออายุราคาแพง

การต่ออายุเอกสารเองก็เป็นอุปสรรคอีกชุดหนึ่งเช่นกัน

สำหรับคนงานที่จดทะเบียนไว้ในปี 2567 และใบอนุญาตทำงานหมดอายุแล้วในวันที่ 31 มีนาคม 2569 นั้น ทางรัฐบาลไทยได้เปิดช่องทางต่ออายุออนไลน์ไว้ โดยมีจุดประสงค์เพื่อให้กระบวนการง่ายขึ้นและอาศัยคนกลางน้อยลง ทว่าความล้มเหลวทางเทคนิคส่งผลให้เว็บไซต์ดังกล่าวล่มไปหลายสัปดาห์ ทิ้งให้คนงานตกอยู่ในสุญญากาศทางกฎหมายและต้องหันไปพึ่งนายหน้าเช่นเคย นายหน้าเหล่านี้เรียกเงินตั้งแต่ 9,000 – 18,500 บาทสำหรับการต่ออายุเอกสารที่รัฐบาลตั้งราคาไว้ตั้งแต่ 3,000 – 6,000 บาท

“ในปีนี้ ตอนแรกเรายังสับสนกันอยู่เลยว่าเอกสารจะได้ต่ออายุหนึ่งหรือสองปี” อู ไคง์ จี ผู้อำนวยการกลุ่มพันธมิตรช่วยเหลือแรงงานพม่า (Aid Alliance Committee for Myanmar Workers: AAC) กล่าว “แต่แล้วอยู่ๆ ทางการก็ประกาศว่าต้องใช้ ‘จดหมายเรียกตัว’ หรือก็คือเอกสารสนับสนุนจากนายจ้างด้วย ในความเป็นจริง สำนักงานตรวจคนเข้าเมืองก็แค่กำลังสร้างขั้นตอนเพิ่มเติมให้กระทรวงแรงงานเข้ามาควบคุมจัดแจงเท่านั้นเอง แต่สำหรับนายหน้าพวกนี้ ทุกๆ ขั้นตอนเพิ่มเติม ไม่ว่าจะเล็กน้อยแค่ไหน ก็นำมาเป็นข้ออ้างในการเรียกเงินค่านายหน้าเพิ่มได้ทั้งนั้นละ”

เขาทำงานกับแรงงานข้ามชาติมานานพอที่จะเห็นว่าแนวทางเช่นนี้เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า “กระบวนการทั้งหมด ตั้งแต่การลงทะเบียนใหม่ ต่ออายุเอกสาร ไปจนถึงทำเอกสารรับรองบุคคล มันซับซ้อนเกินไปมาก และความซับซ้อนนั้นย่อมส่งผลกระทบคนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งเสมอ”

ผู้สื่อข่าวติดต่อเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้องในกระทรวงมหาดไทย แต่ยังไม่ได้รับการตอบกลับภายในเวลาตีพิมพ์บทความนี้

ทางมูลนิธิการศึกษาเพื่อการพัฒนา (Foundation for Education and Development: FED) ซึ่งให้การสนับสนุนผู้อพยพชาวเมียนมาในประเทศไทยมาตลอดตั้งแต่ปี 2543 ทั้งในด้านการศึกษา ความช่วยเหลือด้านกฎหมาย และสวัสดิการสุขภาพยามฉุกเฉิน ได้ออกมาเชิญชวนให้คนงานขึ้นทะเบียนโดยตรงถ้าทำได้

แต่ อู ทู ชิ ผู้อำนวยการบริหารประจำมูลนิธิการศึกษาเพื่อการพัฒนา ตระหนักดีว่าคำแนะนำนั้นมีข้อจำกัดแค่ไหน สำหรับคนงานส่วนใหญ่ที่อพยพมาจากเมียนมาตั้งแต่ปี 2564 หากพวกเขาไร้ทักษะภาษาไทยและไม่คุ้นเคยกับระบบในแต่ละขั้นตอน ไม่ว่าจะการลงทะเบียนกับนายจ้าง การตรวจสุขภาพ การจ่ายเงินออนไลน์ที่ร้าน 7-Eleven การเก็บอัตลักษณ์บุคคลและรับบัตรประจำตัวที่สำนักงานประจำท้องที่ หรือการสมัครรับความช่วยเหลือโดยตรงก็แทบเป็นไปไม่ได้เลยทั้งสิ้น

สร้างเม็ดเงินให้สองระบบในเวลาเดียวกัน

ทางการไทยได้ประมาณการไว้ว่า มีผู้อพยพชาวเมียนมาที่ปราศจากเอกสารยืนยันตัวตนอาศัยและทำงานอยู่ในประเทศไทยหลายแสนคน จากตัวเลขในรายงานของมูลนิธิเพื่อสิทธิมนุษยชนและการพัฒนา (Human Rights and Development Foundation: HRDF) ซึ่งเก็บข้อมูลมาจากการพบปะกับองค์กรของรัฐบาลไทย มีแรงงานข้ามชาติรายใหม่เกือบ 100,000 คนยื่นจดทะเบียนขอบัตรชมพูในแต่ละปี

ในจำนวนผู้ยื่นจดทะเบียนทั้งหมดนั้น กว่า 80% คือชาวเมียนมา และจากในกลุ่มนั้น เชื่อกันว่าเกือบ 30% อาศัยอยู่ในแม่สอด ตัวเลขนี้ครอบคลุมแค่ผู้ยื่นจดทะเบียนรายใหม่เท่านั้น และยังไม่รวมแรงงานกลุ่มใหญ่กว่านั้นอีกที่ต้องการต่ออายุบัตร

ในฐานะแรงงานที่จดทะเบียนอย่างถูกกฎหมาย พวกเขามีส่วนร่วมในระบบประกันสังคมของประเทศไทย จ่ายเงินสมทบซึ่งเข้าไปสนับสนุนสวัสดิการสุขภาพ ผู้พิการและเงินบำนาญ จากรายงานขององค์การแรงงานระหว่างประเทศ (International Labour Organization: ILO) หากพิจารณาโดยรวมทั้งหมดแล้ว จีดีพีของเศรษฐกิจไทยพึ่งพิงแรงงานข้ามชาติราวๆ กว่า 4-6% ด้วยกัน นอกจากนี้ จากสถานการณ์ข้างต้น พวกเขาจึงรองรับอุตสาหกรรมนายหน้าที่หาประโยชน์จากระบบการลงทะเบียนที่พวกเขาจำเป็นต้องเผชิญไปในเวลาเดียวกัน

“กว่าใบอนุญาตทำงานของคุณจะได้รับการอนุมัติสมบูรณ์ ก็แทบจะถึงเวลาต้องต่ออายุบัตรแล้ว” เจ้าหน้าที่ประจำมูลนิธิเพื่อสิทธิมนุษยชนและการพัฒนาคนหนึ่งกล่าว “มันเป็นเหมือนวงจร และตั้งแต่การรัฐประหารที่ผ่านมา จำนวนผู้อพยพมาใหม่ที่ปราศจากเอกสารยืนยันตัวตนก็ยิ่งทำให้สถานการณ์นี้ย่ำแย่ลงไปอีก”