- PROFILE
เมื่อลูกผู้ลี้ภัยต่อสู้เพื่อสิทธิของแรงงานข้ามชาติชาวพม่าในภูเก็ต
จากพนักงานโรงงานเครื่องประดับสู่นักสู้เพื่อสิทธิแรงงานข้ามชาติ ผู้หญิงคนหนึ่งกับความตั้งใจเด็ดเดี่ยว ช่วยให้แรงงานชาวพม่าในไทยไม่ถูกเอาเปรียบหรือตกอยู่ในอันตราย ระหว่างแสวงหาชีวิตที่ดีขึ้น
สุมนา น้อยนั่งอยู่ใกล้เรือลากอวนของไทยในท่าเรือภูเก็ต ที่เรือเข้ามาเทียบท่าก่อนที่จะออกเรือในตอนเช้า ภาพ : ลูค ดักเกิลบี/HaRDstories
9 โมงเช้าวันเสาร์ แม้จะเหน็ดเหนื่อยมาตลอดอาทิตย์แล้ว “น้อย” สุมนา (ออกเสียงว่า สุ-ม-นา) ก็ยังนั่งอยู่หน้าโต๊ะทำงานในสำนักงานเล็กๆ ที่มีเพียงหนึ่งห้องและเป็นที่ตั้งของสมาคมมิตรภาพอันดามัน (Andaman Friendship Association – AFA) องค์กรไม่แสวงหากำไรที่ซ่อนตัวอยู่ปลายท่าเรือประมงภูเก็ต น้อยใช้เวลาอยู่ที่นี่มากที่สุด เธอบอกว่า งานนี้มันไม่เคยหยุด เหมือนกับความท้าทายที่ชุมชนเมียนมาต้องเจอก็ไม่เคยหยุดเช่นกัน มันเป็นภารกิจของเธอและสมาคมที่จะช่วยเหลือ ราวกับจะพิสูจน์ให้เห็น เสียงโทรศัพท์ของน้อยดังขึ้นกว่าสองครั้งระหว่างที่เรากำลังสัมภาษณ์เธอ เธอบอกว่า จากสองสายก็น่าจะกลายเป็นยี่สิบสายในวันนี้
น้อยอายุ 44 ปี เธอเป็นผู้อำนวยการและผู้ก่อตั้ง AFA ในปี 2561 สมาคมนี้ตั้งขึ้นมาเพื่อรับมือกับการค้ามนุษย์และการเอาเปรียบแรงงานข้ามชาติชาวพม่าในไทย ขณะนี้ มีแรงงานชาวพม่าในไทยกว่า 2,300,000 คนที่อยู่อย่างมีเอกสารถูกต้องตามกฎหมาย พวกเขาลาจากบ้านเกิดมาเพื่อแสวงหารายได้ที่ดีกว่า ค่าแรงขั้นต่ำในไทยนั้นสูงกว่าในเมียนมา ที่ที่สงครามกลางเมืองทำให้งานดีๆ นั้นหายากยิ่งขึ้นไปกว่าเดิม
“ประเทศเราตอนนี้เปราะบางมาก มันล่มสลาย แล้วไม่มีที่จะอาศัยอยู่ จะหางานก็ยากมาก” มิน อู กล่าว เขาเป็นผู้ประสานงานโครงการของมูลนิธิเพื่อการศึกษาและการพัฒนา (Foundation for Education and Development – FED) องค์กรอิสระที่สนับสนุนแรงงานข้ามชาติพม่าในไทย
แรงงานพม่ากว่า 60,000 คน — และอาจจะมากกว่านั้นหากเรานับคนที่ไม่มีเอกสารด้วย — เลือกอยู่ที่ภูเก็ต จังหวัดนี้เป็นทั้งแหล่งท่องเที่ยวครึกครื้น รายล้อมด้วยหาดทรายขาวและแสงนีออนของการท่องราตรีจึงเกิดโอกาสหางานหลากหลาย ไม่ว่าจะในร้านอาหาร งานก่อสร้าง หรืองานโรงแรม บ้างหางานในเรือประมง ที่หลายลำจอดเทียบท่าอยู่ที่ภูเก็ตยามที่ไม่ได้ออกเรือในทะเลอันดามัน
แต่คำมั่นและโอกาสเหล่านี้ก็มาพร้อมกับความเสี่ยง แรงงานอพยพหลายคนมาถึงโดยไม่มีเอกสารที่ถูกต้อง พวกเขาจึงเปราะบางและสามารถถูกเอาเปรียบได้ง่ายจากผู้ที่หวังจะแสวงหาประโยชน์จากสถานะที่หมิ่นเหม่ของพวกเขา แบบสำรวจในปี 2561 ขององค์การระหว่างประเทศเพื่อการโยกย้ายถิ่นฐาน (International Organization for Migration – IOM) พบว่าแรงงานอพยพกว่าครึ่งนั้นได้รับค่าแรงต่ำกว่าเกณฑ์และอีกครึ่งถูกยึดเงินค่าจ้าง ถูกบังคับให้ต้องทำงานเป็นเวลายาวนานหลายชั่วโมง หรือต้องตกอยู่ในสถานการณ์ตึงเครียดและมีผลต่อสภาพจิตใจ ด้วยเหตุนี้ ภูเก็ตจึงไม่ได้เป็นแค่แหล่งงาน แต่ยังเป็นศูนย์รวมปัญหาสิทธิแรงงานอีกด้วย
น้อยมีรูปร่างเล็กเหมือนชื่อ เธอพูดจานุ่มนวลและแต่งตัวสวย ทีมงานของเธอเป็นทีมที่คอยให้บริการคำปรึกษาทางกฎหมายแบบไม่มีค่าใช้จ่าย ซึ่งอาจเป็นเสมือน “สายต่อชีวิต” สำหรับใครหลายคน สมาคมมีคนทำงานทั้งหมด 8 คน และอาสาสมัครอีก 50 คน พวกเขาคอยรับเคสต่างๆ ตลอด 24 ชั่วโมง คนส่วนใหญ่เห็นว่าน้อยนั้นเป็นคนที่ครองใจองค์กรและเป็นมารดาแห่งการแก้ไขปัญหาของแรงงานผู้ย้ายถิ่น
Related Stories
•
- โดย HaRDstories
•
- โดย ณิชา เวชพานิช
ธัน ลวิน บอกว่าน้อยใจดี เหมือนกับเป็น “พี่สาว” เขาเป็นผู้ประสานงานในประเด็นแรงงานอพยพ และทำงานกับ AFA มาตั้งแต่เริ่มตั้งสมาคม แต่เขารู้จักเธอมาก่อนหน้านั้น เขายังคงเรียนรู้จากความเป็นผู้นำของเธอ รวมทั้งเรียนภาษาไทยด้วย และยังบอกว่าน้อยใช้ภาษาไทยได้คล่องกว่าเขามาก
หญิงคนหนึ่งเบื้องหลังภารกิจ
น้อยเกิดเมื่อปี 2524 ในไทยและวันนี้ถือสัญชาติไทยตามกฎหมายพ.ร.บ.สัญชาติ ด้วยประวัติการเป็นลูกของผู้ลี้ภัยทางการเมืองจากทวาย ตอนใต้ของเมียนมา น้อยเข้าใจความท้าทายที่พวกเขาต้องพบเจอ เมื่อเหล่าผู้กล้ามากพอที่จะออกเดินทางฝ่าอันตรายข้ามชายแดนเดินทางมาถึงจุดหมาย ปกติแล้วมักจะเดินทางผ่านป่าเขาในช่วงสงครามกลางเมือง พวกเขาเสี่ยงที่จะถูกสังหารในฝั่งเมียนมาและถูกกักตัวในฝั่งไทย เธอใช้ความสามารถที่พูดได้ทั้งไทยและพม่า เพื่อรับมือกับปัญหา “ฉันรู้ว่าการโดนเหยียดนั้นเป็นอย่างไร ฉันเลยรู้สึกว่าฉันต้องลุกขึ้นยืนต่อสู้เพื่อสิทธิ [ของแรงงานข้ามชาติ]” เธอบอก ขณะคอยชำเลืองมองโทรศัพท์ซึ่งมีแสงวาบตลอดจากข้อความที่ส่งเข้ามาเรื่อยๆ
วันเวลาส่วนใหญ่ของเธอนั้นใช้ไปกับการติดต่อกับทางการ คุยกันบ่อยเสียจนเธอเกือบมองว่าพวกเขาเป็นเพื่อนไปเสียแล้ว หากมองว่าเธอเองมีประวัติเป็นผู้ลี้ภัย ก็นับว่าเรื่องนี้น่าประหลาดใจ เธอทำงานกับกรมการจัดหางาน และกระทรวงสาธารณสุข เพื่อจัดการให้ได้รับวีซ่า การคุ้มครองด้านสุขภาพ และใบอนุญาตทำงาน จากนั้นเธอก็อาจจะโทรหานายจ้าง เช่น กัปตันเรือที่ไม่ยอมให้เอกสารลูกจ้างเวลาที่พวกเขาต้องการย้ายงาน หรือไม่ก็บริษัทก่อสร้างที่จ่ายค่าแรงต่ำกว่าเกณฑ์และทำให้ลูกจ้างต้องอยู่ในสภาพงานอันเลวร้าย — หลังจากนั้นเธออาจจะโทรหาแรงงาน และให้คำแนะนำเรื่องสิทธิที่พวกเขามีในไทย
มิน อูรู้จักน้อยมาตั้งแต่ปี 2547 ปีที่ภูเก็ตและเกาะโดยรอบเจอสึนามิ เขาบอกว่า น้อยสามารถยื่นมือเข้าไปในสถานการณ์แบบไหนก็ได้ แล้วทำให้ทั้งสองฝ่ายที่เกี่ยวข้องพึงพอใจและได้สิ่งที่ดีที่สุดกับพวกเขา “ทำให้ทั้งสองฝ่ายวิน-วิน”
“ฉันสร้างความเชื่อใจระหว่างนายจ้าง ทางการ ชุมชนคนย้ายถิ่น เปลี่ยนทัศนคติของพวกเขา สถานการณ์ในประเทศนี้กำลังดีขึ้น” น้อยพูดอย่างภาคภูมิใจ แต่เธอก็บอกด้วยว่าแรงงานข้ามชาตินั้นเข้าถึงข่าวสารเรื่องนโยบายการเข้าเมืองลำบาก เพราะฉะนั้นมันจึงเป็นงานของ AFA ที่จะทำให้พวกเขารับรู้ข้อมูลตรงนั้น
ถึงแม้ว่าน้อย ผู้ใส่เสื้อสีพีชเข้ากับเล็บและเปลือกตาสีชมพูอ่อน จะเป็นชาวไทย แต่ม่านหมอกแห่งความคลุมเครือและความกลัวว่าต่อไปจะเกิดอะไรขึ้นนั้นก็เป็นสิ่งที่เธอเชื่อมโยงได้ บางทีอาจเป็นเพราะพ่อแม่ของเธอก็เคยอยู่ในสถานการณ์เดียวกัน เมื่อ 50 ปีก่อน ตอนที่พวกเขามาถึงเมืองไทย แต่อาชีพที่เธอเลือกอย่างกล้าหาญนี้ กลับเป็นผลมาจากอีกเหตุการณ์หนึ่งมากกว่า
Stay Informed!
Subscribe to our newsletter to receive our latest stories direct to your inbox.
ตอนนั้นเธออายุได้ 21 ปีและทำงานกลางเสียงอึกทึกครึกโครมของกรุงเทพฯ ที่ที่เธอเติบโตขึ้นมาในโรงงานเครื่องประดับของปู่ เพื่อนร่วมงานของเธอเป็นคนจากเมียนมาไม่ต่างกันกับคนอื่นในทุกวันนี้ พวกเขาก็มองหารายได้ที่ดีกว่า อยู่มาวันหนึ่ง ทางการได้นำตัวลูกจ้างชายคนหนึ่งไป ภรรยาของเขาที่กำลังตั้งครรภ์และไม่มีเอกสารก็ถูกทิ้งไว้ “เราพยายามหาทางช่วยเธอ เพราะเธอไม่มีเอกสารและสามีของเธอก็ไม่อยู่ด้วย” น้อยพูดขณะนึกถึงเหตุการณ์นั้น และเสริมว่าในที่สุดเธอก็หาองค์กรการกุศลในพื้นที่ให้ช่วยเหลือได้
เหตุการณ์นั้นได้ปลุกสัญชาติญาณในตัวเธอให้ตื่นขึ้นมา ตอนนี้เธอยังคงสวมนาฬิกาที่มีประกายวิบวับอยู่ สะท้อนความรักในเครื่องประดับที่ยังคงอยู่จนถึงทุกวันนี้ “ฉันเริ่มคิดได้ว่า บนโลกใบนี้มันมีสังคมที่ช่วยเหลือคนโดยไม่ได้คาดหวังเรื่องผลประโยชน์อยู่ และนั่นเป็นแรงกระตุ้นให้ฉันมาช่วยเหลือผู้คน” เธอว่า
ถึงแม้ว่าปู่ของเธอจะไม่เห็นด้วย เธอก็ออกจากโรงงานและย้ายไปทำงานที่ได้ค่าแรง 200 บาทต่อวันในฐานะอาสาสมัครของคณะกรรมการคาทอลิกเพื่อการอภิบาลสังคม แผนกผู้อพยพย้ายถิ่นและผู้ถูกคุมขัง (National Catholic Commission on Migration – NCCM) องค์กรไม่แสวงหากำไรที่ทำงานตอบสนองต่อความจำเป็นของผู้ย้ายถิ่นในประเทศไทย สองปีต่อมา NCCM จ้างเธออย่างเป็นทางการ และงานนี้เป็นใบเบิกทางให้อีกหลากหลายบทบาทที่เธอจะทำในอีกสิบปีต่อมา ทุกๆ บทบาทนั้นเป็นประเด็นสิทธิของผู้ย้ายถิ่น
หลายปีผ่านไป น้อยเห็นความจำเป็นที่จะต้องสนับสนุนผู้ย้ายถิ่นนอกเมืองหลวงของไทย โดยเฉพาะในพื้นที่ที่ต่างชาติเห็นว่าเป็นเกาะแห่งรีสอร์ทอย่างภูเก็ต แต่ผู้อยู่เบื้องหลังโรงแรมห้าดาว ร้านอาหารทะเล และยามราตรีอันครึกครื้นคือเหล่าแรงงานที่มักถูกมองข้าม พวกทำงานหนักเกินไป แต่ได้ค่าแรงต่ำเกินควร
ในปี 2550 น้อยบอกลาครอบครัวและเดินทางลงใต้ ในที่สุดเธอก็ก่อตั้งเครือข่ายแรงงานข้ามชาติแบบไม่เป็นทางการในปี 2561 ภายหลัง ที่นี่ได้จดทะเบียนเป็น AFA หกปีต่อมาภายใต้การนำของน้อย สมาคมได้รับการสนับสนุนจากองค์การเพื่อการพัฒนาระหว่างประเทศของสหรัฐอเมริกา (United States Agency for International Development – USAID) และได้ทำงานลดจำนวนเคสการค้ามนุษย์ โดยเฉพาะในธุรกิจประมง จากตำแหน่งของสมาคมที่ตั้งอยู่ที่ท่าเรือ
เคว ซิน ตัน ชาวประมงอีกคนหนึ่งที่ได้รับผลดีจากการสนับสนุนของ AFA ถึงแม้ว่าเขาไม่ได้เป็นเหยื่อการค้ามนุษย์ แต่เขาก็มาภูเก็ตโดยไม่มีเอกสารที่ครบถ้วน จึงทำให้เขาตกอยู่ในความเสี่ยง กัปตันเรือลำแรกที่เขาทำงานให้ใช้ประโยชน์จากสิ่งนั้น กัปตันให้ค่าแรงเขาและคนอื่นต่ำมาก แล้วยังคอยจับตาไม่ให้พวกเขาไปหางานที่อื่น ด้วยการปฏิเสธไม่คืนเอกสารส่วนที่เควมีอยู่
ด้วยทักษะทั้งสองภาษา ทีมของน้อยเข้าไปและแจ้งเรื่องสิทธิของผู้ย้ายถิ่นแก่กัปตันและโน้มน้าวให้เขาคืนเอกสาร นับตั้งแต่นั้น เควก็ได้งานจากเรือที่ดีกว่าเดิม เรือที่มีตารางการทำงานและค่าแรงที่เป็นธรรม “ถ้า AFA ไม่ได้เข้ามาสนับสนุน แล้วผมเปลี่ยนนายจ้างไม่ได้ ผมก็อาจจะกลับบ้าน” เควบอก นั่นหมายความว่า เขาต้องเสียเงินก้อนที่จำเป็นมากสำหรับครอบครัวทางตอนใต้ในเมียนมาของเขา ที่ที่ญาติๆ กำลังดูแลลูกทั้งสามคน ส่วนภรรยาของเขานั้นทำงานที่ร้านอาหารแห่งหนึ่งในภูเก็ต
ต่อสู้ปัญหาที่คนอื่นสู้ไม่ได้
น้อยกล่าวว่า ปัญหาของแรงงานข้ามชาติที่พบได้มากขึ้นทุกวันนี้ คือปัญหาของกลุ่มคนทำงานก่อสร้างหญิงชายทุกวัยเดินเข้าตึกสำนักงานสีเขียวมาเพื่อขอคำปรึกษา หลายคนไม่รู้ว่า แม้พวกเขาจะไม่มีเอกสาร แต่พวกเขาก็มีสิทธิ อย่างไรก็ดี พวกเขารู้กันปากต่อปากว่า AFA สามารถให้คำปรึกษาว่าจะจัดการกับประเด็นค่าแรง ใบอนุญาต และการบาดเจ็บในที่ทำงานได้อย่างไร
“ถ้าไม่มี NGO ในพื้นที่เหล่านี้ มันก็ท้าทายมากที่พวกเขาจะลุกมาสู้ด้วยตัวเอง” มิน อูบอกในขณะอธิบายว่า ตามประวัติศาสตร์แล้ว ประเด็นแรงงานพม่าในพื้นที่ทางภาคใต้ไม่ได้รับความสนใจจาก NGO ในพื้นที่ จนกระทั่ง AFA เข้ามา
สำหรับน้อย ตอนที่เธอเป็นวัยรุ่น เธอเห็นแค่อนาคตในโรงงาน ตอนนี้ เธอแบ่งเวลาในแต่ละวันของเธอให้กับการดูแล NGO และการรับมือกับเคสละเอียดอ่อนต่างๆ “ฉันไม่ใช่คนที่ชอบสั่งคนอื่นไปมาตลอด แต่อยากแบ่งเคสให้แต่ละคนมากกว่า” เธอบอก
เคสละเมิดวัยรุ่นผู้หญิงนั้นมักตกเป็นของเธอ และเธอมักจะยกประเด็นการจ้างงานให้เจ้าหน้าที่คนอื่นดูแล น้อยบอกว่า วัยรุ่นมักถูกปล่อยให้อยู่ในแคมป์ก่อสร้างชั่วคราวขณะพ่อแม่ไปทำงานอยู่บ่อยๆ แคมป์ทำจากสังกะสี ไม่มีพัดลมหรือไฟ เด็กวัยรุ่นผู้หญิงมักจะถูกผู้ชายในชุมชนทำร้าย ทีม AFA จึงเข้าไปจัดการ หาที่อยู่ที่ปลอดภัยให้เด็กๆ ประสานงานกับคนดูแล และลงบันทึกไว้กับตำรวจ ถึงแม้ว่าพวกเขาจะไม่มีเอกสาร พวกเขาก็สามารถรายงานคดีอาชญากรรมได้
ด้วยภาระงานเหล่านี้ แม้สำนักงานจะปิดเวลา 5 โมงเย็น แต่กว่าน้อยจะกลับถึงห้องเล็กๆ ในเมืองภูเก็ตก็นานหลังจากนั้น เมื่อเสร็จจากงาน เธอมักขับรถเลียบทะเล ฟังเพลงคลาสสิก เดินเล่นเพื่อผ่อนคลายจิตใจ กิจวัตรนี้เริ่มในช่วงโควิด พ่อและพี่น้องของเธอทั้งสี่คนได้ย้ายตามเธอมาจากกรุงเทพเรียบร้อยแล้ว และเธอมักไปหาเขาเป็นประจำ
น้อยกล่าวว่า งานนี้มันไม่จบไม่สิ้น แต่มันก็คุ้มค่า เธอเชื่อว่านี่คือความหมายในชีวิตของเธอ และไม่สามารถจินตนาการได้เลยว่าเธอจะไปทำอย่างอื่น เพียงแต่หวังว่าจะมีเงินทุนมาให้ไปริเริ่มองค์กรเช่นนี้ที่อื่นในไทย ถึงที่สุดแล้วการย้ายถิ่นจากประเทศเพื่อนบ้านอย่างเมียนมาท่ามกลางความขัดแย้ง ก็คงจะไม่จบไปในเร็ววันนี้
รีเบคก้า แอล รูท เป็นนักข่าวมัลติมีเดียเธออาศัยอยู่ที่กรุงเทพมหานคร แต่รายงานข่าวทั่วโลก รีเบคก้าทำงานในประเด็นการช่วยเหลือทางมนุษยธรรม สิทธิมนุษยชน สุขภาวะโลก การพัฒนาและสภาพภูมิอากาศ และประเด็นอื่นๆ
ลูค ดักเกิลบี เป็นช่างภาพชาวอังกฤษประจำกรุงเทพฯ คอยติดตามเรื่องราวเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม ผลกระทบจากมลพิษและการพัฒนาต่อชุมชนท้องถิ่นสม่ำเสมอ
Feature profiles
- โดย เอสรี ไทยตระกูลพาณิช
