หมู่บ้านแม่ตะละใหม่, เชียงใหม่ – พิธีกรรมเริ่มต้นด้วยการเชิญผู้อาวุโสร่วมโต๊ะอาหาร ประกอบด้วยอาหารสองจานและเหล้าอีกสี่แก้ว ผู้อาวุโสกล่าวอวยพรด้วยถ้อยคำที่คนในชุมชนม้งไม่คิดว่าจะได้ยิน“ไม่ว่าจะลูกชายหรือลูกสาว ต่างก็เป็นเลือดเนื้อของตระกูล การรับลูกสาวกลับบ้านไม่ใช่เรื่องผิดผี” เขากล่าว “แต่เป็นการแสดงออกถึงความรัก ความเข้าใจ และเป็นการส่งเสริมความเท่าเทียมทางเพศ”

ในพิธีมีทั้งผู้อาวุโส คนหนุ่มสาว และผู้หญิงในชุดปักลายสีดำแบบม้ง บางคนยกมือปาดน้ำตา บางคนจับมือกันไว้ เมื่อพิธีจบลง สมาชิกตระกูลต่างดื่มเหล้าข้าวร่วมกัน เหล้าที่ใช้ผนึกคำมั่นสัญญาของชาวม้งต่อหน้าฟ้าและดิน

นี่คือพิธี “ต้อนรับลูกสาวที่หย่าร้างกลับบ้าน” ธรรมเนียมที่เครือข่ายสตรีม้งใช้เวลากว่าสิบปีในการฟื้นฟู และขณะนี้กำลังค่อยๆ แพร่หลายไปทั่วภาคเหนือของประเทศไทย เมื่อหลายตระกูลเริ่มเลือกรับเอาพิธีนี้มาใช้ ตระกูลแซ่ย่าง (Yaaj Txawb) หนึ่งในตระกูลม้งที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทยก็เพิ่งประกอบพิธีนี้ในงานรวมญาติประจำปี และตระกูลม้งอื่นๆ ก็เริ่มทำตาม

อย่างไรก็ตาม พิธีนี้ยังคงเป็นประเด็นที่ถกเถียงกัน และแม้แต่ผู้สนับสนุนเองก็ยังมองว่าพิธีกรรมยังมีข้อจำกัด

เมื่อหญิงม้งถูกขับออกจากบ้านโดยธรรมเนียม

โดยพื้นฐานแล้ว สังคมม้งถูกจัดระเบียบตามระบบตระกูลฝ่ายชาย (patrilineal clans)

แต่ละตระกูลเป็นกลุ่มคนที่ใช้นามสกุลเดียวกัน สืบเชื้อสายผ่านสายผู้ชาย และมีพันธะร่วมกันในพิธีกรรมต่างๆ หากผู้หญิงแต่งงานจะต้องออกจากตระกูลต้นกำเนิดของตน เพื่อเข้าร่วมตระกูลของสามี หลังจากนั้นวิญญาณบรรพบุรุษของครอบครัวจะได้รับการดูแลโดยผู้ชายในบ้าน ขณะที่ผู้หญิงที่แต่งงานออกไปแล้วจะไม่ถูกนับรวมเป็นส่วนหนึ่งของสายตระกูลพ่ออีกต่อไป

ผลจากการหย่าร้างหรือเป็นหม้ายจึงอาจรุนแรงมาก เนื่องจากตามธรรมเนียมแล้ว ผู้หญิงที่การแต่งงานสิ้นสุดลงจะไม่ได้รับการยอมรับกลับเข้าตระกูลเดิม เพราะเชื่อกันว่าลูกสาวเมื่อแต่งงานออกไปแล้วจะไม่ใช่ ‘คนในบ้านพ่อแม่’ ของตนเองอีกต่อไป 

ไม่สามารถเข้าร่วมพิธีกรรมของครอบครัวเดิม ไม่มีสิทธิ์ในมรดก และในสายตาของจารีตแล้วไม่ต่างจากคนไม่มีสังกัด

ความเชื่อดั้งเดิมที่ว่านี้เคยถูกใช้เพื่อเป็นกุศโลบายในการลดการหย่าร้างในอดีต แต่เมื่อวิถีชีวิตผู้คนรวมถึงวิถีชีวิตชาวม้งเปลี่ยนไป จำนวนการหย่าร้างเพิ่มขึ้น ประเพณีนี้กลับทำให้ผู้หญิงจำนวนมากต้องใช้ชีวิตที่เหลืออยู่หลังการหย่าร้างโดยไม่มีการคุ้มครองหรือสถานะทางสังคมใดๆ ผู้หญิงม้งที่ผ่านการหย่ามักถูกตีตราว่าเป็น ‘คนไร้เจ้าของ’ และต้องดิ้นรนหาทางเอาตัวรอด บางคนต้องแต่งงานใหม่เพื่อความมั่นคง บางคนต้องย้ายออกไปทำงานในเมือง

สำหรับประภัสสร แซ่กือ ที่เคยผ่านพิธีต้อนรับกลับบ้านด้วยตัวเอง พิธีนี้มีความหมายส่วนตัวอย่างยิ่งสำหรับเธอ “ฉันรู้สึกว่าชีวิตมีคุณค่า เมื่อได้รับการปฏิบัติในฐานะมนุษย์คนหนึ่ง มีแรงใจในการทำมาหากิน และกลับมาใช้ชีวิตอย่างมีความสุขอีกครั้ง” เธอกล่าว

อุไร ยังชีพสุจริต นักวิชาการชาวม้งจากเครือข่ายสตรีม้งแห่งประเทศไทยกล่าวว่า “ในอดีต เราแทบไม่เคยเห็นหญิงหม้ายม้งได้กลับบ้านเลย พิธีนี้จึงมีความหมายต่อจิตใจของพวกเขามาก หลายครั้งเราเห็นญาติพี่น้องสะอื้น มีน้ำตาคลอ และโอบกอดกัน”

อุไรเล่าต่อว่า บรรยากาศเช่นนั้นคล้ายกับตอนพิธีแต่งงาน แต่ในพิธีรับลูกสาวม้งกลับบ้านนั้น เสียงสะอื้นของพวกเขามีความหมายอีกแบบ มันไม่ใช่เสียงของการจากลาครอบครัว แต่เป็นเสียงของความตื้นตันที่ตัวเองได้ถูก ‘รัก’ และ ‘รับ’ ให้กลับมาเป็นสมาชิกคนหนึ่งในครอบครัวทางสายเลือดอีกครั้ง