ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ – ท่ามกลางเปลวแดดเดือนเมษา ชาวประมงเชียงคานค่อยๆ พาเรือลำน้อยของเขาเข้าเทียบฝั่งแม่น้ำโขง บนเรือมีปลาเล็กปลาน้อยสายพันธุ์ชินตา หากแต่มีปลาตัวหนึ่งที่มีลักษณะโดดเด่นชัดเจน นั่นก็คือ ปลาแค้ตัวเล็กที่ผิวหนังปกคลุมไปด้วยปุ่มปมรอยโรคเกือบทั่วทั้งตัว

นี่ไม่ใช่ครั้งแรกที่มีการจับปลาลักษณะนี้ได้ในลุ่มน้ำโขง เพราะเมื่อหนึ่งปีก่อนในวันเดียวกัน (22 เมษายน 2568) เคยมีการพบปลาแค้ที่มีแผลพุพองแบบเดียวกันในแม่น้ำกก ซึ่งเป็นลำน้ำสาขาของแม่น้ำโขงในจังหวัดเชียงราย แต่ครั้งนี้ ปลากลับถูกจับได้ที่อำเภอเชียงคาน จังหวัดเลย ซึ่งอยู่ห่างจากจุดที่ได้รับผลกระทบในจังหวัดเชียงรายลงไปทางปลายน้ำราว 500 กิโลเมตร

สี่วันหลังจากพบปลาผิดปกติตัวแรกในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ อ้อมบุญ ทิพย์สุนา นักวิจัยท้องถิ่น ระบุว่า มีการพบปลาแค้ที่มีสภาพผิดปกติเพิ่มอีกสองตัวที่จังหวัดหนองคาย ซึ่งอยู่ห่างลงไปทางปลายน้ำอีกประมาณ 200 กิโลเมตร

หลังจากส่งตัวอย่างปลาไปตรวจวิเคราะห์ที่มหาวิทยาลัยนเรศวร ผศ.ดร.ธนพล เพ็ญรัตน์ จากภาควิชาวิศวกรรมโยธา เปิดเผยผลการทดสอบเมื่อวันที่ 11 พฤษภาคม พบว่า ปลาเหล่านี้สัมผัสกับโลหะหนักในระดับสูงจนนำไปสู่ความผิดปกติของร่างกาย

“อาการป่วยนี้เกิดจากการสัมผัสโลหะหนัก” ธนพลกล่าว “ตัวอย่างปลาจากเชียงคานพบสารตะกั่วและปรอทในระดับที่สูงกว่าปลาปกติอย่างมาก ซึ่งบ่งชี้ว่ามีความเชื่อมโยงกับมลพิษจากเหมืองแร่”

เขาระบุอีกว่า ตัวอย่างปลาจากหนองคายพบสารแคดเมียมและแมงกานีสในระดับสูงเช่นกัน

ขณะที่ผลวิเคราะห์เลือดโดย ณัฐวุฒิ เจริญผล จากคณะวิทยาศาสตร์การแพทย์ มหาวิทยาลัยนเรศวร พบความผิดปกติของเซลล์เม็ดเลือดแดงและจำนวนเม็ดเลือดขาวที่เพิ่มสูงขึ้น ซึ่งชี้ให้เห็นถึงความเสียหายของดีเอ็นเอที่เกิดจากการสัมผัสโลหะหนัก

“ค่อนข้างชัดเจนว่าลักษณะปลาที่ผิดรูปเกิดจากการสัมผัสโลหะหนักในแม่น้ำ ทำให้ปลาป่วยจนพยาธิสามารถเข้าไปกัดกินและแพร่เชื้อได้” เขากล่าว “แต่ยังเร็วเกินไปที่จะสรุปว่าปลาจากแม่น้ำโขงในขณะนี้ปลอดภัยต่อการบริโภคหรือไม่”

ธนพลเรียกร้องให้มีการตรวจสอบตัวอย่างปลาและน้ำจากแม่น้ำโขงอย่างสม่ำเสมอ เพื่อเฝ้าติดตามสถานการณ์และแจ้งเตือนชุมชนเกี่ยวกับความเสี่ยงด้านสุขภาพที่อาจเกิดขึ้นได้อย่างทันท่วงที

ชาวบ้านกังวลผลกระทบวิถีชีวิต

ชาญณรงค์ วงศ์ลา ผู้ประสานงานกลุ่มรักษ์เชียงคาน กล่าวว่า ผลการตรวจสอบครั้งนี้สร้างความตื่นตระหนกให้กับชุมชนประมงในเชียงคานอย่างมาก เนื่องจากชาวบ้านต้องพึ่งพาการทำประมงในแม่น้ำโขงเป็นรายได้หลักเลี้ยงชีพ

ข้อมูลจากประมงท้องถิ่นครอบคลุมพื้นที่ตั้งแต่เชียงคานถึงปากชมในจังหวัดเลย ระบุว่า ในลำน้ำช่วงนี้เพียงช่วงเดียว ชาวประมงสามารถจับปลาได้มากถึง 96 ชนิด สร้างรายได้ให้ชุมชนท้องถิ่นสูงถึง 500,000 บาทต่อเดือน ชาญณรงค์กล่าว

เขาเตือนว่า หากรัฐบาลไม่ดำเนินการอย่างจริงจังเพื่อจัดการมลพิษจากเหมืองแร่ที่ต้นเหตุ ชุมชนประมงริมฝั่งโขงในภาคตะวันออกเฉียงเหนือจะต้องเผชิญกับการสูญเสียรายได้ ไม่สามารถขายปลาได้ และกระเทือนถึงความมั่นคงทางอาหารของหลายครอบครัว