“รัฐบอกว่า ใครลงไปเล่นในน้ำกกจะแพ้ ระคายเคือง มีผื่น คันยิบๆ หรือหากกินเข้าไปจะท้องร่วง ท้องเสียและสะสมเป็นมะเร็งได้”

เสหละ ลิโป หนึ่งในชาวลาหู่ดำที่ละวิถีเก่ามาเข้ารีตถือคริสเตียน และมีบ้านอยู่ริมฝั่งแม่น้ำกก บอกเล่าผลกระทบที่เจ้าตัวรับฟังมาจากทางการ เขาระบุว่า ณ ริมฝั่งกกปีก่อนๆ เหล่าวัยรุ่นลาหู่จะมารับศีลด้วยการดำผุดดำว่าย 3 ครั้งในพิธีบัพติสมาเพื่อยืนยันตนเป็นคริสตชน เพราะน้ำคือสิ่งชำระล้างบาปและความซื่อสัตย์ของมนุษย์ 

นอกจากชาวบ้านผาใต้แปดหย่อมบ้าน ที่มีประชากรมากกว่าสองร้อยครัวเรือน ยังมีคนจากหลายหมู่บ้านรอบบริเวณมาเข้าพิธีรับศีลจุ่มที่นี่ ทั้งจากห้วยส้าน บ้านเมืองงาม และบ้านสุขฤทัย ไม่ใช่แค่ชาวลาหู่เท่านั้น แต่คนไทยเชื้อสายจีน คนชาติพันธุ์อื่น หรือคนเมือง ต่างก็มากัน 

“เราจะยืนร้องเพลงสรรเสริญกันริมฝั่ง จากนั้นอาจารย์ผู้ประกอบพิธีจะพาคนที่มารับศีลลงไปในแม่น้ำจนสูงเกือบอก พอนิ้วอาจารย์สัมผัสไปที่ศีรษะแต่ละคนแล้ว พวกเขาจะกลั้นใจมุดลงน้ำแล้วโผล่ขึ้นมา”        

แต่ปีนี้กลับไม่มีภาพนั้นให้เห็น สายน้ำกกของบ้านผาใต้ ตำบลท่าตอน อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ ไม่สามารถทำแบบนั้นได้อีกต่อไป หลังสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 เชียงใหม่ ประกาศเตือนว่าตรวจพบการปนเปื้อนโลหะหนัก และสารหนูเกินค่ามาตรฐาน ซึ่งอาจเป็นผลกระทบจากการการทำเหมืองแร่ทองคำและแรร์เอิร์ธบริเวณต้นน้ำในเมียนมาที่เพิ่มขึ้นมากหลังการรัฐประหารเมื่อสี่ปีก่อน สารเคมีปนเปื้อนไหลลงแม่น้ำกกและแม่โขง ทว่าทางการไทยไม่สามารถควบคุมพิจกรรมบริเวณชายแดนได้

การมาถึงของสารปนเปื้อนในน้ำกก

ย้อนกลับไปหนึ่งปีหนึ่งเดือนก่อนหน้า ตอนนั้นฝนตกติดต่อกันสี่วัน น้ำในแม่น้ำกกไหลแรงเอ่อล้น จนปริมาณสูงขึ้นแบบที่ไม่เคยเป็นและไม่อาจต้าน นำมาสู่เหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ครั้งประวัติศาสตร์ของชุมชน ในเดือนกันยายน พ.ศ. 2567 บ้านเรือนสิบเอ็ดหลังถูกทำลายไม่เหลือเค้าโครงเดิม ถนนหนทางและการสัญจรถูกตัดขาดไปราวสามวันก่อนได้รับการฟื้นฟู เสหละ ลิโป เป็นหนึ่งในผู้ได้รับผลกระทบ เขาต้องไปขออาศัยบ้านญาติพี่น้อง ขณะที่อีกหลายคนต้องไปพักพิงในยุ้งข้าว หรือตั้งแคมป์ชั่วคราวบริเวณหน้าโรงเรียน

ในความเห็นของลาหู่ผู้ผ่านโลกมาเกินหกสิบฤดูฝน เขาบอกว่า สิ่งที่เกิดขึ้นคือความผิดปกติ และอาจเป็นผลกระทบโดยตรงจากการทำลายทรัพยากรธรรมชาติ ทั้งระเบิดภูเขา ตัดไม้ ทำลายหน้าดิน ไปจนถึงทำเหมืองทองคำที่ต้นน้ำ จนไม่เหลือปัจจัยใดๆ ไว้ชะลอความเร็วน้ำ ทำให้น้ำมาเร็วและเกิดผลกระทบที่แรงขึ้น ทั้งที่ก่อนหน้านี้ก็หนีทันกันมาตลอด

“เวลาน้ำมามันพัดเกลี้ยงทุกอย่าง เก็บอะไรไม่ทันเลย ถ้าเป็นปีก่อนๆ มันจะค่อยๆ ขึ้น แต่ปีนั้นมันขึ้นปกติแค่สองวันแรก พอวันที่สามก็มาแรง ขึ้นเร็ว และขุ่นมาก”

จากวันนั้นถึงปัจจุบัน ครอบครัวของเขาได้รับเพียงเงินช่วยเหลือจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ควบคู่กับการสนับสนุนอุปกรณ์ซ่อมแซมบ้านโดยหน่วยงานภาคประชาสังคม พร้อมกับการมาเยี่ยมเยือนจากทั้งผู้นำรัฐบาล ผู้บริหารกระทรวงที่เกี่ยวข้อง และผู้คนหน้าไม่คุ้นที่แวะมาอยู่ไม่ขาด

เสหละ เล่าถึงภาพในอดีตหลายฉาก หนึ่งในนั้นคือความทรงจำที่ว่า ทุกช่วงเวลาไตรมาสแรกของปีปฏิทิน แม่น้ำกกจะใสสะอาดจนบางเวลามองเห็นตัวปลาได้ พอปิดเทอมใหญ่ เด็กๆ มักจับกลุ่มกันลงเล่นน้ำ แต่นับจากการมาถึงของสารปนเปื้อน ทุกอย่างก็กลับตาลปัตร แม่น้ำกกกลายเป็นเพียงภาพวาดทิวทัศน์ปราศจากผู้คน ชีวิตริมฝั่งของพวกเขา อาจถึงคราวล่มสลาย หากยังไม่มีมาตรการแก้ไขหรือการเยียวยาผลกระทบอย่างทันท่วงที 

รายได้ที่หายไปเมื่อสายน้ำติดเชื้อ

ปัจจุบัน น้ำที่ใช้ในการประกอบพิธีกรรมทางศาสนาของทั้งลาหู่ดำ (คริสเตียน) และลาหู่แดง ซึ่งยังนับถือผีในบ้านท่าตอน มาจากแหล่งเดียวกัน คือลำห้วยส้านสองสาย ที่ไหลลงมาจากต้นน้ำบนภูเขาสูงลงสู่แม่น้ำกก นอกจากใช้งานทางจิตวิญญาณแล้ว ยังกลายเป็นแหล่งน้ำชั่วคราวเพื่ออุปโภค บริโภค และใช้สำหรับการเกษตร

หากปัญหาของแม่น้ำกกยังคงยืดเยื้อกินเวลานาน เสหละ มั่นใจมากว่า แหล่งน้ำจะไม่เพียงพออีกต่อไป “ปีนี้ยังทนได้ แต่ถ้าหน้าร้อนน้ำน้อยคนใช้น้ำเยอะ แหล่งน้ำเดียวไม่มีทางพอ ทุกวันนี้จะกินผักต้องหาซื้อจากนอกหมู่บ้าน คนทำแพทำธุรกิจท่องเที่ยวก็กระทบ พอข่าวออกไปใครจะกล้ามา”

เช่นเดียวกันกับร้านค้าปลีกของ นิชา จะลอ หนึ่งในร้านชำริมฝั่งแม่น้ำกกของบ้านผาใต้ที่เคยค้าขายของสด ของกินเล่น รวมทั้งของฝากให้ผู้คนและนักท่องเที่ยว ตอนนี้สิ่งเดียวที่ขายออกคือก๊าซหุงต้มซึ่งมีกำไรน้อย เธอเชื่อว่านี่เป็นผลกระทบจากการพบสารปนเปื้อนในแม่น้ำ

“ปกติหน้าร้านเรามีรายได้เดือนละ 3,000-4,000 บาท หรือปีละ 40,000-50,000 บาท แต่ตอนนี้เหลือแค่พออยู่พอกิน ส่วนเรื่องปลูกผัก ปีนี้หลายบ้านไม่ทำ ใครจะอยากซื้อผักปนเปื้อนสารตกค้าง”

นิชา เล่าเพิ่มเติมว่า นี่คือฝันร้ายซ้ำสอง หลังจากระลอกแรกเกิดขึ้นช่วงการระบาดของไวรัสโคโรนา (COVID-19)  ทำให้นักท่องเที่ยวที่ล่องเรือผ่านไปมาหายเกลี้ยง พอกำลังจะฟื้นฟูได้ คนกำลังจะกลับมาเที่ยวอีกครั้ง ก็ต้องเจอกับปัญหาในแม่น้ำ นี่ก็ล่วงเข้าเดือนที่ 4 แล้วที่เธอไม่เจอเรือนักท่องเที่ยวแม้เพียงลำเดียว